Συνήθως όταν ακούμε ΑΒΑ (Applied Behavior Analysis ή αλλιώς Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς) μας έρχεται στο μυαλό (στην καλύτερη περίπτωση!) ένα τραπεζάκι, ένα παιδί και ένας θεραπευτής που κρατάει στο χέρι καραμέλες και τις προσφέρει ως «επιβράβευση».
Ωστόσο, η ΑΒΑ είναι μία επιστήμη που «βρίσκεται» παντού γύρω μας! Είναι η επιστήμη που παρατηρεί, εντοπίζει, αιτιολογεί και μπορεί να επηρεάσει την συμπεριφορά μας… την οποιαδήποτε συμπεριφορά ζωντανού οργανισμού, τη δική σου συμπεριφορά, τη δική μου, του διπλανού μου, του παιδιού μου, του συναδέλφου μου και ούτω καθεξής!
της Εύηs Κωτσιοπούλου-ΕιδικήΠαιδαγωγός/Πιστοποιημένη Αναλύτρια Συμπεριφοράς, MSc ABA, Board Certified Behavior Analyst (BCBA)
Συνιδρύτρια & Υπεύθυνη Επιστημονικής Ομάδας Κέντρου Εκπαίδευσης BEEhavior
Θα αρχίσω ζητώντας σας να αναρωτηθείτε, γιατί παίρνετε καφέ από το αγαπημένο σας μαγαζί;
Πιθανότατα θα πείτε, επειδή μου αρέσει!
Ο μηχανισμός της συμπεριφοράς όμως «λέει» ότι εφόσον πήγατε εκεί μία φορά και ο καφές αυτός ικανοποίησε την ανάγκη σας, σας άρεσε και ήταν όπως τον θέλατε, τότε η συμπεριφορά σας να αγοράζετε καφέ από εκεί ενισχύθηκε, δηλαδή «δυνάμωσε» και πήγατε ξανά και ξανά. Αυτό που στην ΑΒΑ ονομάζουμε ενίσχυση (reinforcement). Εάν συνδυάζεται και με ένα όμορφο χαμόγελο από το προσωπικό, ένα ωραίο αρωματικό χώρου και χαμηλή τιμή τότε έχουμε συνδυαστική ενίσχυση και οι πιθανότητες να πάτε ξανά αυξάνονται όλο και περισσότερο.
Οι μηχανισμοί της συμπεριφοράς δε σταματούν όμως εκεί!
Όσο σας αρέσει ο καφές και συνεχίζονται οι επισκέψεις σας (ενίσχυση της συμπεριφοράς), το όνομα και το λογότυπο του μαγαζιού αποκτούν ιδιότητες «διακριτικού ερεθίσματος» (discriminative stimulus), δηλαδή ξέρετε ότι κάθε φορά που βλέπετε αυτό το λογότυπο ακόμη και αν είστε σε άλλη περιοχή απ’ ό,τι συνήθως, ο αγαπημένος σας καφές είναι διαθέσιμος. Και κάποιες φορές μάλιστα χωρίς απαραίτητα να διψάτε ή να θέλετε καφέ. Μόνο και μόνο επειδή βλέπετε το λογότυπο του μαγαζιού, γεννιέται η επιθυμία να πιείτε τον καφέ (surrogate Conditioned Motivating Operation).
Κι αν μια μέρα αλλάξουν τον καφέ που σερβίρουν και δεν πάρετε την ικανοποίηση της γεύσης που παίρνατε πριν;
Εάν ταυτόχρονα, αλλάξουν και το προσωπικό και δεν «βλέπετε» τα πρόσωπα που βλέπατε πριν;
Τότε, η ενίσχυση που παίρνατε πριν θα αρχίσει να φθίνει! Μαζί της θα αρχίσει να φθίνει και η συχνότητα επίσκεψης στο καφέ και η συμπεριφοράς σας να επισκέπτεστε αυτό το μαγαζί θα βρίσκεται σε «απόσβεση», «εξασθένηση» ή αλλιώς extinction. Εάν αυξήσουν και τις τιμές, τότε πιθανότατα αυτό θα δράσει «τιμωρητικά» για εσάς και το πορτοφόλι σας και θα πάψετε να πηγαίνετε εκεί. Δεν θα υπάρχει πλέον κάποιο ισχυρό κίνητρο (establishing motivating operation) να σας «κρατήσει» εκεί ως πελάτη.
Ας πάμε λίγο πιο «βαθιά»…
Είστε άρρωστοι με εμετούς και ένα τραγούδι παίζει συνέχεια στο ραδιόφωνο τις μέρες που εσείς έχετε ναυτία και είστε άρρωστοι. Η ναυτία διαρκεί για πολλές ημέρες, το τραγούδι ακούγεται συχνά την ώρα που εσείς έχετε τη ναυτία. Μετά από λίγες μέρες νιώθετε καλύτερα, είστε εντάξει! Ακούτε ξαφνικά το τραγούδι στο ραδιόφωνο! Νιώθετε ναυτία από το πουθενά! Αλλάζετε σταθμό, αλλάζετε τραγούδι, φεύγει η ναυτία! Οι δύο συνθήκες (ναυτία και τραγούδι) συνέβησαν ταυτόχρονα πολλές φορές και συνδέθηκαν με τη διαδικασία του classical conditioning!
Και γιατί να το ξέρω αυτό;…
Γιατί ταυτόχρονα ξέρουμε ότι εάν ακούσουμε το ίδιο τραγούδι χωρίς να έχουμε ναυτία για πολλές φορές, τότε οι δύο συνθήκες θα «αποσυνδεθούν» και το τραγούδι θα πάψει να μας προκαλεί ναυτία! Στην «θετική» του μορφή το χρησιμοποιούμε για να είμαστε αγαπητοί στα παιδιά, συνδυάζοντας την παρουσία μας με πράγματα που ήδη αγαπούν και τους είναι ευχάριστα.
Και θα πάω στα αγαπημένα μου παραδείγματα με γιαγιάδες και παππούδες!
Συχνά οι γονείς παραπονιούνται ότι τα παιδιά βγάζουν τον «κακό τους εαυτό» και «βγαίνουν εκτός ορίων» στα σπίτια των παππούδων! Ναι, γιατί συνήθως εκεί όλες τους οι ανάγκες ικανοποιούνται και όλες οι συμπεριφορές (επιθυμητές και ανεπιθύμητες) ενισχύονται συνδυαστικά (παίρνουν και προσοχή, θα φάνε και τα αγαπημένα τους σνακ, θα κάνουν και ζαβολιές χωρίς να «δεχτούν έντονες παρατηρήσεις» απλά, ίσως κάποιες συμβουλές… κλπ).
Έτσι, λοιπόν, στο σπίτι της γιαγιάς και του παππού όλα επιτρέπονται, το παιδί αποκτά δεξιότητες διάκρισης και η γιαγιά και ο παππούς αποτελούν διακριτικά ερεθίσματα (discriminative stimuli) για όλες αυτές τις συμπεριφορές!
Από την άλλη, στο σπίτι των γονιών όλες αυτές οι «ζαβολιές» συνήθως ακολουθούνται από παρατηρήσεις οπότε οι γονείς αποκτούν ιδιότητες διακριτών τιμωρητικών ερεθισμάτων (stimulus delta). Ας μην ξεχνάμε και το (αγαπημένο μου) behavior contrast (συμπεριφορική αντίθεση) στο οποίο: επειδή στο σπίτι με τους γονείς δεν επιτρέπονται ζαβολιές (πλαίσιο όπου το να κάνω ζαβολιές δεν είναι επιτρεπτό και συνοδεύεται από «παρατηρήσεις») ας κάνω εδώ στη γιαγιά τις διπλάσιες και τριπλάσιες ζαβολιές (πλαίσιο που το να κάνω ζαβολιές επιτρέπεται)! Έτσι προκύπτει η αντίθεση, μηδέν ζαβολιές στο σπίτι των γονέων, διπλάσιες ζαβολιές στο σπίτι των παππούδων!
Θα κλείσω με τον αγαπημένο μου κανόνα της «γιαγιάς» ή αλλιώς premack principle. Πόσες φορές ακούσατε από τη γιαγιά σας «πρώτα θα φας τα φασολάκια και μετά θα σου δώσω παγωτό»! Αυτή η τόσο απλή φράση, κρύβει μέσα της έρευνες που αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι πιθανότατα θα ολοκληρώσουν μια δραστηριότητα που δεν τη συνηθίζουν/προτιμούν (τρώω φασολάκια) εάν έπεται κάτι που το συνηθίζουν/προτιμούν (τρώω παγωτό).
Τα παραδείγματα είναι άπειρα, όσες και οι συμπεριφορές των ανθρώπων!
Οι αρχές και οι μηχανισμοί γύρω από τη συμπεριφορά είναι βαθιά μελετημένες, μας «αγγίζουν» όλους και δεν έχουν να κάνουν μόνο «με τραπεζάκια και καραμέλες»
ή μια συστηματική εκπαίδευση/θεραπεία.
Η γνώση και η ανάλυση αυτών μας επιτρέπει να «ερμηνεύουμε» συμπεριφορές ατόμων που δυσκολεύονται να εκφραστούν με τον νευροτυπικό τρόπο. Mας βοηθούν:
- να καταλάβουμε τις ανάγκες πίσω από τις συμπεριφορές τους, ώστε
- να μπορέσουμε να τους υποστηρίξουμε με ευχάριστο και δίκαιο τρόπο.
- να κατανοήσουμε τους παράγοντες γύρω από τη συμπεριφορά τους και τι μπορούμε να κάνουμε εμείς για να βελτιώσουμε τις συνθήκες διαβίωσης των ατόμων και των οικογενειών τους.
Όσο καλύτερα κατανοήσουμε τους μηχανισμούς της συμπεριφοράς, τόσο πιο εύκολα θα μπορέσουμε να πλαισιώσουμε και να στηρίξουμε τις οικογένειες.Για παράδειγμα, ένα οικογενειακό σύστημα με δυσλειτουργία στην επικοινωνία.
Τα παραπάνω ήταν μία πρώτη εισαγωγή. Σιγά σιγά θα μπαίνουμε και πιο «βαθιά» και θα εξηγούμε περισσότερα για την ανθρώπινη συμπεριφορά ακόμα και στις πιο απλές εκφάνσεις της ζωής μας.
Μείνετε μαζί μας…
Γράφει: η Εύη Κωτσιοπούλου-ΕιδικήΠαιδαγωγός/Πιστοποιημένη Αναλύτρια Συμπεριφοράς, MSc ABA, Board Certified Behavior Analyst (BCBA)
Συνιδρύτρια & Υπεύθυνη Επιστημονικής Ομάδας Κέντρου Εκπαίδευσης BEEhavior
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology