Με έχουν βρίσει αρκετές φορές στο διαδίκτυο. Τη μεγαλύτερη αγανάκτηση και τις περισσότερες βρισιές, όμως, τις προκάλεσα όταν κοινοποίησα ένα άρθρο για τον πρώτο Έλληνα σεξουαλικό βοηθό για άτομα με αναπηρία, καθώς και ένα άλλο για μια γυναίκα με νοητική αναπηρία στην Κύπρο που στειρώθηκε χωρίς τη θέληση της.
Φαίνεται βλάσφημο, αδιανόητο, τερατώδες στον μέσο Έλληνα να διανοηθεί ότι ένα άτομο με νοητική αναπηρία θέλει να ερωτευτεί, να αντιμετωπίζεται σαν ενήλικας, να ελέγχει το σώμα του όπως όλοι οι άλλοι.
του Βαγγέλη Καρατζά – Πατέρας αυτιστικού παιδιού
Η γαλλική ταινία «Αχώριστοι» (My Everything / Mon Inséparable) του 2024 μιλάει για το δικαίωμα στον έρωτα των ανθρώπων με αναπηρία, τη δίψα τους για ελευθερία, αλλά προχωράει ακόμα περισσότερο και ανοίγει ένα παράθυρο στη ζωή των φροντιστών τους και τα κάνει αυτά με ανάπηρους ηθοποιούς!
Το πρόβλημα…
Η Μονά είναι μία εργαζόμενη γυναίκα που έχει έναν ενήλικο γιο με νοητική αναπηρία, τον Ζοέλ, και βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα αναπάντεχο για εκείνη πρόβλημα.
Ο Ζοέλ δουλεύει σε μία επιχείρηση που υποστηρίζει την εργασιακή ένταξη ατόμων με αναπηρία και, ερωτευμένος με την Οσεάν, κάνουν έρωτα και εκείνη μένει έγκυος.
Το γεγονός ότι και οι δύο νέοι είναι άτομα με νοητική αναπηρία δημιουργεί εντάσεις τόσο στη σχέση της Μονά με τον Ζοέλ όσο και με τον πατέρα της Οσεάν, που είναι σοκαρισμένος.
Αχώριστοι, αλλά για πόσο;
Η Μονά είναι πάντα δίπλα στον Ζοέλ, τον φροντίζει και τον στηρίζει μόνη της αφού ο πατέρας του επέλεξε να απουσιάζει ολοκληρωτικά από τη ζωή του, όπως τόσοι άλλοι άλλωστε. Η σχέση τους είναι δυνατή, με αγάπη,τρυφερότητα και πειράγματα, αλλά τώρα δοκιμάζεται.
Η αυτονομία για τα άτομα με νοητική αναπηρία, ακόμα και σε περιπτώσεις όπως του Ζοέλ που φαίνεται να έχει μικρότερες ανάγκες υποστήριξης, είναι ένας δυσεπίλυτος γρίφος.
Πόσο εύκολο είναι να συνυπάρξει η παιδικότητα κάποιων αντιδράσεων ή συνηθειών και η ενήλικη επιθυμία για ελευθερία βούλησης και αυτονομία;
Το ίδιο σκέφτονται και οι γονείς της Οσεάν: Εάν η κόρη τους δεν μπορεί κάποιες φορές να φροντίσει τον εαυτό της, μπορεί να φροντίσει ένα μωρό;
Δύο μέτρα δύο σταθμά…
Ένας άνθρωπος χωρίς αναπηρία θεωρείται de facto ότι έχει δικαίωμα να κάνει ό,τι θέλει με το σώμα του. Να το ακρωτηριάσει, να το χρωματίσει, να το αλλάξει, να το μεταμορφώσει, να το αδυνατίσει, να το παχύνει, να αφαιρέσει ή να προσθέσει λίπος και τρίχες, να το φτάσει στα όριά του με φάρμακα, επεμβάσεις, κολλαγόνα, σιλικόνες, τοξίνες, ορμόνες, ψυχοτρόπες ουσίες και αναβολικά. Μπορεί να φτάσει στον τάφο από το πολύ φαγητό ή από το να μην τρώει καθόλου.
Και βέβαια έχει απόλυτη σεξουαλική και αναπαραγωγική ελευθερία.
Οι μόνοι άνθρωποι που δεν έχουν κοινωνικά, ακόμα και νομικά, το δικαίωμα να ορίζουν το σώμα τους, είναι τα άτομα με νοητική αναπηρία.
Εύκολη απάντηση σε όλο αυτό δεν υπάρχει.
Αυτό που σίγουρα υπάρχει πίσω από την πρόφαση των υπαρκτών αντικειμενικών δυσκολιών είναι η «λογική» της ευγονικής, που όλοι ξέρουμε πού έχει οδηγήσει στο παρελθόν.
Μητέρα…
Η σκηνοθέτιδα Αν-Σοφί Μπελί ξεφεύγει από το μελοδραματικό μοτίβο της μητέρας/ηρωίδας
Ναι, η Μονά αγαπάει τον γιο της, ήταν πάντα εκεί, τον μεγάλωσε και τον φροντίζει μόνη της, προσπαθώντας να τον καταλάβει.
Αλλά υπάρχουν στιγμές που θέλει να ξεφύγει από την πραγματικότητά της, κλείνοντας τα μάτια στα προβλήματα και καταφεύγοντας στον έρωτα και την επιθυμία, στο πρόσωπο του Βέλγου Μαρκ, σαν μέσο «απόδρασης», ακόμα και τις πιο ακατάλληλες στιγμές.
Η άρνηση της λογικής που βλέπουμε στον τρόπο που αντιδρά σε ό,τι συνέβη με τον Ζοέλ είναι το αποτέλεσμα της χρόνιας κόπωσης, της ματαίωσης της ως γυναίκα, ως ανθρώπου που δεν έχει δικαίωμα να ζήσει παρά μόνο ως φροντίστρια και μητέρα.
Λειτουργεί έξω από αυτό που «πρέπει», έξω από αυτό που θεωρείται σωστό, γιατί δεν αντέχει άλλο. Αυτό είναι επικίνδυνο, αλλά παραμένει η πραγματικότητα, ότι και οι πιο δυνατοί άνθρωποι κάποια στιγμή λυγίζουν.
Η ταινία μας δίνει την ευκαιρία να δούμε μια πιο αρετουσάριστη πλευρά της γονεϊκότητας χωρίς το φίλτρο των στερεοτύπων.
Αγάπη…
Ο έρωτας μεταξύ Ζοέλ και Οσεάν είναι κάτι φυσικό, όμορφο, τρυφερό και σπάει τα καλούπια μας. Όταν είναι μαζί, δεν είναι δύο ανάπηροι άνθρωποι… είναι δύο άνθρωποι, σκέτο.
Η αγάπη είναι το μοτίβο που διαπερνάει την ταινία: η ανάγκη για επαφή, για τρυφερότητα. Η αγάπη της Μονά και του Ζοέλ που, όσο κι αν δοκιμάζεται, δεν ξεθωριάζει. Δεν γίνεται να χάσει τη δύναμή της· απλώς πρέπει να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνεται. Αυτό είναι πάρα πολύ δύσκολο, αλλά απαραίτητο.
Είναι περίεργο, αλλά στην ουσία η Μονά και ο Ζοέλ, που μοιάζουν τόσο διαφορετικοί, έχουν την ίδια ανάγκη για οικειότητα και ανθρώπινη επαφή.
Το φιλμ μας υπενθυμίζει ότι δεν μας χωρίζει η αναπηρία, αλλά μας ενώνουν οι κοινές μας ανάγκες.
Αυτό που συνδέει όλους τους χαρακτήρες της ταινίας είναι η αγάπη και αυτό είναι που κάνει τα πράγματα λίγο καλύτερα, λίγο πιο εύκολα, αυτό που σου δίνει το δικαίωμα να αισιοδοξείς.
Ρεαλισμός…
Το άγχος που νιώθει ο θεατής για την ασφάλεια του Ζοέλ, η ωμότητα των λόγων της Μονά στο εστιατόριο και η παραδοχή της ότι ήθελε να ήταν το παιδί της φυσιολογικό (ναι, χωρίς εισαγωγικά, γιατί έτσι το είπε και μάλιστα τόνισε ότι είναι απαγορευμένη λέξη), συνθέτουν μια διαφορετική και πιο ρεαλιστική εικόνα της ζωής με αναπηρία.
Σε μία εποχή όπου χρησιμοποιούμε συχνά λέξεις όπως «αποδοχή» και «διαφορετικότητα» χωρίς να αντιλαμβανόμαστε το πραγματικό τους νόημα, χωρίς να έχουμε δουλέψει με τον εαυτό μας για να τις καταλάβουμε και πάντα με ένα χαμόγελο τοξικής θετικότητας, είναι σημαντικό να δούμε ότι υπάρχουν στιγμές που δεν μπορείς να είσαι καλά, που δεν μπορείς να μην έχεις παράπονο, όχι για σένα, αλλά για το παιδί σου.
Άσχετα αν είναι λογικό ή παραγωγικό (που δεν είναι και το ξέρουμε).
Φωνή που σχεδόν ποτέ δεν ακούγεται
Τα άτομα με νοητική αναπηρία, ακόμα και όταν έχουν λόγο, συχνά δεν ακούγονται, ούτε από εμάς τους γονείς, ούτε από το αυτοπροσδιοριζόμενο αναπηρικό κίνημα.
Δεν γίνεται όμως άλλο πια να μην υπολογίζουμε τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους, την ανάγκη τους για όλα αυτά που για τους εαυτούς μας θεωρούμε δεδομένα.
Η πρωταγωνίστρια Λορ Καλαμί είναι εξαιρετική (σας την είχα ξεχωρίσει άλλωστε και στο “Full Time”). Η ενέργειά της, η ευαλωτότητά της και ο τρόπος που «τσαλακώνει» την εικόνα της μητέρας χωρίς να χάνει την τρυφερότητα του ρόλου της, δίνουν στην ερμηνεία της ιδιαίτερο βάρος.
Ο Σαρλ Πέτσα στον ρόλο του Ζοέλ είναι στην πραγματικότητα άτομο με αναπηρία, όπως και η εκφραστική συμπρωταγωνίστρια του Ζιλί Φροζέ στον ρόλο της Οσεάν. Από τα δυνατά σημεία της ταινίας η ερμηνεία του, που ξεχώρισε και βραβεύτηκε και στη Βενετία.
Την ταινία μπορείτε να τη δείτε στην πλατφόρμα του Cinobo.