Τον Ιούλιο του 2014 βρέθηκα μαζί με άλλους 4 Έλληνες εκπαιδευτικούς στη Ρουάντα.
Σκοπός αυτής της αποστολής ήταν να διερευνηθεί κατά πόσον έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση, τα παιδιά των αναπτυσσόμενων χωρών, καθώς το θέμα της καθολικής πρόσβασης στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση ήταν ένας από τους αναπτυξιακούς στόχους που είχε οριστεί από τον ΟΗΕ για τα τελευταία 15 χρόνια.
της Ελένης Καραγιάννη – Εικαστικός – Εκπαιδευτικός Εικαστικής Αγωγής
Η αποστολή έγινε στα πλαίσια του προγράμματος: Send my Friend to School: learning about the right to education and how to continue to change within a democracy (Στείλε τον φίλο μου σχολείο: μαθαίνοντας για το δικαίωμα στην εκπαιδευση και πώς να συνεχίσεις να εξελίσσεσαι μέσα σε μια δημοκρατία). To έργο συντονίζεται από την ActionAid Αγγλίας και σε αυτό συμμετέχουν από Ευρώπη οι: ActionAid Ελλάς, Save the Children (Ρουμανία) και Entreculturas (Ισπανία), ενώ τον αναπτυσσόμενο κόσμο εκπροσωπεί η ActionAid Νιγηρίας. Αποδέκτες αυτού του έργου είναι 30,000 εκπαιδευτικοί στην Ελλάδα, την Ρουμανία, την Ισπανία και την Αγγλία. Υπολογίζεται ότι 1 εκατομμύριο παιδιά και νέοι απέκτησαν πρόσβαση σε εκπαιδευτικό υλικό που δημιουργήθηκε από τους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στο πρόγραμμα.
Στην Ελλάδα ξεκίνησε με ομάδα εκπαιδευτικών στην Κένυα (2013), στη Ρουάντα(2014) και ολοκληρώθηκε το 2015 στο Μπαγκλαντές. Μέσα από αυτά τα ταξίδια οι εκπαιδευτικοί που συμμετείχαμε, συγκεντρώσαμε πληροφορίες από ανθρώπους της εκπαίδευσης και του πολιτισμού, από μαθητές και γονείς, από ακτιβιστές κ.α , με σκοπό να δημιουργήσουμε ένα εκπαιδευτικό υλικό, πάνω στις αρχές της Αναπτυξιακής και της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, που να λειτουργεί για τους Έλληνες μαθητές σαν ένα παράθυρο στον Κόσμο.Το υλικό μοιράστηκε σε εκπαιδευτικούς και σε σχολεία και έγιναν πολλά σεμινάρια πάνω σε αυτό.
Το ιδιαίτερο στην αποστολή στη Ρουάντα ήταν ότι μείναμε για μερικές ημέρες μαζί με οικογένειες αγροτών, σε χωριά του Βορρά.
Δείτε στο βίντεο…
Στείλε το Φίλο μου Σχολείο – υπόθεση Ρουάντα
Οι συνθήκες είναι αυτές που μπορείτε να φανταστείτε. Χωρίς νερό, χωρίς ηλεκτρικό, σε πλίνθινα σπιτάκια και φυσικά χωρις γιατρούς και σχολεία. Κοιμηθήκαμε όπου και εκείνοι, φάγαμε ότι και εκείνοι και δουλέψαμε μαζί τους στον αγρό και στα ζώα. Ακολουθήσαμε τη καθημερινότητα των παιδιών και των γυναικών από το πρωί στις 5π.μ. στις βρύσες, μέχρι το μεσημέρι στο σχολείο, στην εκκλησία και στους γυναικείους συνεταιρισμούς. Και το βράδυ επιστροφή στο σπίτι για να μαγειρέψουμε την τροφή με τους αρχέγονους τρόπους που το μαγειρεύουν οι Μητέρες της Αφρικής, πάνω σε πέτρες και φωτιά από καλάμια .
13 Ιουλίου 2014… H τελευταία μέρα.
“…την τελευταία ημέρα μετά την εκκλησία, καθίσαμε με τη μαμά Εμακιουλέτ πάνω στο χειροποίητο χαλί από φύλλα καλαμποκιού. Ήταν μεσημέρι και ήδη είχε αρχίσει να πέφτει το φως. Στον Ισημερινό το μεσημέρι είναι γλυκό σαν απόγευμα και επικρατεί μια ησυχία που σου επιτρέπει να ακούσεις ό,τι πιο ξεχασμένο έχεις μέσα σου. Έφερε ένα σακί και από αυτό άδειασε στο χαλί καλαμπόκια. Η σοδειά δεν είχε πάει καλά και έπρεπε να ξεχωρίσουμε τα μουχλιασμένα. Επιμείναμε να τη βοηθήσουμε αν και εκείνη δεν ήθελε να πληγώσουμε τα αδούλευτα χέρια μας με το σκουριασμένο μαχαίρι.
Και εκεί πάνω στα καλαμπόκια και στην ηρεμία ανταλλάσσαμε χαμόγελα. Δεν ήξεραν αγγλικά και μάλλον δεν τα χρειαζόμασταν. Ήξεραν μόνο να χαμογελούν. Όλα ήταν απλά και σταθερά πάνω σε αυτό το ψάθινο χαλί. Εκεί αισθάνθηκα κάπως ελεύθερη από ρόλους, από σκέψεις από σύνδρομα, από προβληματισμούς και επιθυμίες. Η εσωτερική γκρίνια της υπέροχης δυτικής ζωής μου, είχε πάψει εκείνες τις ημέρες που έτρωγα με τα δάχτυλα βραστά φασόλια και γλυκοπατάτες μαζί με τους φτωχούς ανθρώπους της γης. Αν και το σώμα ήταν καταπονημένο από την κακή διατροφή και το υψόμετρο,όσο παράξενο κι αν ακούγεται, εκείνες τις στιγμές αισθάνθηκα να ξεκουράζομαι! Εκεί, χωρίς τις συμβάσεις της γλώσσας και των ρόλων, ταυτίστηκα με τον αρχέγονο ρόλο της γυναίκας.Της Μητέρας, του θηλυκού που μοιράζεται με τη Μάνα γη τους καρπούς της.
Χωρίς λέξεις, χωρίς θεωρίες και ψυχαναλύσεις, νομίζω πως άγγιξα το “νόημα της Ζωής”.
Ο παραγιός πιο κει μασούλαγε ένα ζαχαροκάλαμο. Δουλεύει στο χωράφι της οικογένειας όλη ημέρα και η αμοιβή του είναι ένα πιάτο φαγητό! Άντε και κανένα χαρτζιλίκι για μεροκάματο αν η σοδειά πάει καλά. Λίγο πιο μετά ήρθαν και οι δυο κόρες. Η μία είχε κιόλας ένα παιδί που το μεγαλώνει μόνη με τη βοήθεια της οικογένειάς της. Ή άλλη κάπου στα 16 ήταν η βασική βοηθός της μητέρας στα χωράφια. Τα κορίτσια δεν έχουν πολλές ευκαιρίες για γράμματα. Αντίθετα και οι δυο γιοι της οικογένειας σπουδάζουν και δουλεύουν μαζί με τον πατέρα στην πόλη. Οι άντρες της οικογένειας έφευγαν πριν ξημερώσει για να περπατήσουν 3 ώρες και επέστρεφαν πάλι από την ίδια διαδρομή. Βλέπεις, ένα εισιτήριο συγκοινωνίας κοστίζει στη Ρουάντα όσο ένα μεροκάματο. Κάπου ένα ευρώ δηλαδή.
Εκεί στην μεσημεριανή βεγγέρα διάφοροι περαστικοί μας χαμογελούσαν συνεσταλμένα. Κοντοστάθηκε ένας ηλικιωμένος και έριξε μια ματιά στους λευκούς μουσαφίρηδες. Ήρεμα συνέχισε το αργό περπάτημα. Πρόλαβα να προσέξω μια μεγάλη ουλή που είχε στον κρόταφό του προφανώς από χτύπημα με ματσέτα.. Ένας επιζών της γενοκτονίας που έγινε πριν 20 χρόνια.
Άλλη μια δύσκολη ιστορία της Αφρικής… όπως και τόσες άλλες: αποικιοκρατία, προσηλυτισμός, αρπαγή γης και φυσικού πλούτου, υποταγή της γυναίκας, HIV, ευγονική, ρατσισμός, εμφύλιοι, δικτάτορες, εξτρεμιστές, δουλεία, εκμετάλλευση παιδιών.
Όμως εκείνη την άνοιξη του ‘94 στη Ρουάντα χάθηκαν 1.000. 000 ψυχές… Όσοι επέζησαν κουβαλάνε το πένθος και την ντροπή του ρατσισμού. Από ποιους υποκινήθηκε αυτή η γενοκτονία είναι μια άλλη ιστορία. Όμως γεγονός είναι πως αδερφός στράφηκε εναντίον αδερφού. Και αυτό τους πληγώνει ακόμα.
Καθώς ξεσποριάζαμε το καλαμπόκι μαζεύονταν γύρω μας διάφορα παιδιά, η πιο πολύβουη κοινότητα στην Ρουάντα. Παντού παιδιά. Εμφανίζονταν κατά δεκάδες εκεί που δεν τα περιμένεις. Έρχονται να σε περιεργαστούν: “Μαζουνγκο!” (Λευκός!) ήταν το σύνθημα που γέμιζε τις γειτονιές και όλα τα πιτσιρίκια έτρεχαν να περιεργαστούν τους χλωμούς επισκέπτες. Πολλά από αυτά τα παιδιά δεν θα ξαναδούν λευκό στη ζωή τους. Γελούσαν πολύ μαζί μας. Από αυτές τις στιγμές θα πρέπει να βγήκε το στερεότυπο του χαρούμενου εξαθλιωμένου παιδιού της Αφρικής. Γιατί όταν συνήθιζαν την παρουσία μας, και όταν όλα επέστρεφαν στην καθημερινότητά τους, έβλεπες τα πιο κουρασμένα και μελαγχολικά παιδικά μάτια που έχω δει ποτέ…
Ένας χρόνος μετά, τι έχει μείνει μέσα μου;
Μέσα μου είναι ξεκάθαρο το πόσο επιβαρυμένο είναι το “ψυχικό DNA” των ανθρώπων της Αφρικής. Η προσωπική μου αίσθηση για τους ανθρώπους εκεί είναι το πόσο τραυματισμένη είναι η αυτοεικόνα τους. Σα να έχουν αποδεχθεί την αναξιότητα ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Έχουν αποδεχθεί τη βια που τους έχει ασκηθεί. Έχουν αγκαλιάσει τον ρατσισμο που τους έχει κακοποιήσει. Ενοχικά, σαν να τους άξιζε, έχουν αποδεχθεί την φτώχεια τους.
Μια από τις πιο δύσκολες στιγμές του ταξιδιού ήταν όταν ακούγαμε νέους ανθρώπους της Ρουάντα να χαρακτηρίζουν του λευκούς, πιο όμορφους και πιο έξυπνους από τους μαύρους.
Τελικά δεν ξέρω αν αρκεί να τους χτίζουμε σχολεία ή να προσφέρουμε φιλανθρωπίες.
Νομίζω πως πρώτα πρέπει, αν τους επιτρέψουμε, να δουν τον εαυτό τους όπως είναι. Χωρίς τα ρατσιστικά δυτικά φίλτρα.
Το είπε ο δάσκαλος ο Paulo Freire… «Η Αλλαγή του καταπιεσμένου, θα έρθει μέσα από Διάλογο μαζί του. Και μέσα από τη Σκέψη (του) ο ίδιος θα ανακαλύψει τους τρόπους για να εξανθρωπίσει την Πραγματικότητά του.»
Ναι. Την αλλαγή πρέπει να την κάνουν εκείνοι.
Γράφει: η Ελένη Καραγιάννη – Εικαστικός – Εκπαιδευτικός Εικαστικής Αγωγής
Περισσότερες ιστορίες από το ταξίδι στη Ρουάντα καθώς και περισσότερες φωτογραφίες μπορείτε να βρείτε στο blog http://art-teacher-in-rwanda.blogspot.gr/p/blog-page_5.html