Η κοινωνία μας δεν είναι ουδέτερη. Κάθε μέρα αξιολογεί και ταξινομεί τα σώματά μας, τις ικανότητές μας και τις συμπεριφορές μας. Αλλά ποιος αποφασίζει τι είναι «κανονικό»; Και με ποιο μέτρο;
της Αγγελικής Μπαλτατζή, κοινωνικής ανθρωπολόγου, συνδημιουργού της εθελοντικής ομάδας HER-autism
Η κανονικότητα ως μέτρο εξουσίας
Η κοινωνία μας δεν είναι ουδέτερη. Κάθε μέρα αξιολογεί και ταξινομεί τα σώματά μας, τις ικανότητές μας και τις συμπεριφορές μας. Αλλά ποιος αποφασίζει τι είναι «κανονικό»; Και με ποιο μέτρο;
Η «κανονικότητα» δεν είναι απλώς ένας μέσος όρος ή μια στατιστική ένδειξη. Είναι μια έννοια που, ιστορικά, χρησιμοποιήθηκε για να ρυθμίζει και να ελέγχει. Από τις ανθρωπομετρικές πρακτικές του 19ου αιώνα μέχρι τις ναζιστικές θεωρίες φυλετικής «καθαρότητας», και σήμερα μέσα από τεστ, δείκτες απόδοσης και αλγορίθμους που αναλύουν τη συμπεριφορά μας, βλέπουμε μια διαρκή προσπάθεια να καθοριστεί ποιος «μετράει» και ποιος όχι. Αυτά τα εργαλεία δεν είναι ουδέτερα. Διαμορφώνουν ζωές, ευκαιρίες και ταυτότητες.
Αναπηρία και κοινωνική απόκλιση
Η αναπηρία, είτε είναι «αόρατη», όπως ο αυτισμός, είτε ορατή, όπως μια κινητική αναπηρία, συχνά παρουσιάζεται σαν απόκλιση από τον κανόνα της «τέλειας λειτουργικότητας». Όμως, η κοινωνική ανθρωπολογία μάς υπενθυμίζει πως το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ίδιο το άτομο, αλλά στο περιβάλλον που δεν έχει μάθει να ενσωματώνει και να σέβεται τη διαφορετικότητα. (Ingold & Lee Vergunst, 2008; Ingstad & Whyte, 2007).
Οι σύγχρονες κοινωνίες αγαπούν τη συμμετρία, την τάξη και την ευθύγραμμη πρόοδο. Ό,τι ξεφεύγει από αυτό το σχήμα σπάνια γίνεται δεκτό ως μια διαφορετική εκδοχή ζωής, συχνά αντιμετωπίζεται σαν λάθος που πρέπει να διορθωθεί ή ακόμη και να εξαφανιστεί.
Ηρωοποίηση ή αορατότητα;
Μια άλλη όψη αυτής της κανονικοποιητικής εμμονής είναι η κουλτούρα των «ηρωικών προτύπων υπέρβασης», τα στερεότυπα των super-crips. Ο ανάπηρος παρουσιάζεται ως παγκόσμιος πρωταθλητής, εμπνευστής TEDx ή success story που ξεπέρασε «αντικειμενικές δυσκολίες». Κι αν δεν μπορείς ή δεν θέλεις να γίνεις πρωταθλητής; Τότε η κοινωνία συχνά σε αγνοεί. Αυτό το αφήγημα, όσο «εμψυχωτικό» κι αν φαίνεται, παγιώνει την ίδια λογική. Για να είσαι αποδεκτός, πρέπει να αποδείξεις την αξία σου, και μάλιστα με τρόπο εξαιρετικό.
Προς μια κοινωνία της ύπαρξης, όχι της επίδοσης
Η επικρατούσα κοινωνική προσδοκία να είσαι είτε ήρωας είτε αόρατος δημιουργεί μια ασφυκτική διχοτομία. Αυτό που λείπει στη δημόσια σφαίρα είναι η αποδοχή της αναπηρίας ως καθημερινής εμπειρίας ζωής, με αξία που δεν εξαρτάται από την επίδοση, αλλά από την ίδια την ύπαρξη.
Δεν διακυβεύεται μόνο η κοινωνική ενσωμάτωση όλων των ανθρώπων με αναπηρίες, της διαφορετικότητας, διακυβεύεται η ίδια η έννοια του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος.
Θα επιλέξουμε να μετράμε ανθρώπους ή να ζούμε μαζί τους;
Η αναπηρία, η διαφορετικότητα, η ευαλωτότητα είναι ψηφίδες της ανθρώπινης ύπαρξης, πάντοτε! Δεν είναι ιστορίες ηρωισμού, οίκτου, ευλογίας ή κατάρας. Δεν είναι τεχνικό πρόβλημα προς διαχείριση, αλλά εμπειρία προς κοινωνική ενσωμάτωση.
Υπάρχει η δυνατότητα μετασχηματισμού της κοινωνίας–πολιτείας προς μια κατεύθυνση περισσότερο συμπεριληπτική. Ωστόσο, μια τέτοια προοπτική προϋποθέτει μια βαθμιαία αξιακή και θεσμική αναδιαμόρφωση, τον μετασχηματισμό εδραιωμένων δοξασιών, ιδεολογιών και αντιλήψεων που αναπαράγουν την «κανονικότητα» (των γνωστών και άγνωστων «νοικοκυραίων») ως το μοναδικό και αυτονόητο πρότυπο, μια μετατόπιση από την ποσοτική λογική της Πολιτείας προς μια ποιοτική προσέγγιση που αναγνωρίζει τον πλούτο και την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Οι ανήσυχοι άνθρωποι, δημόσια αναγνωρίσιμοι ή όχι, με ή χωρίς αναπηρία, στοχαστές, συγγραφείς, καλλιτέχνες, αθλητές, αιρετοί κ.ά. έχουν τη δύναμη να παίξουν πιο ενεργό ρόλο, χωρίς δεύτερες σκέψεις. Αν το επιλέξουν, μπορούν να προωθήσουν ιδέες και μηνύματα που ανοίγουν (περισσότερο) τον δρόμο για μια κοινωνία που χωρά όλους τους ανθρώπους της.
Άλλωστε, ανθρώπων έργα είναι όλα.
#όλοι_ίσοι_όλοι_διαφορετικοί
Βιβλιογραφία
Agamben, G. (1998). Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life. Stanford University Press.
Desjarlais, R., & Kleinman, A. (1994). Violence and demoralization in the new world order. Anthropology Today, 10 (5), 9–12.
Douglas, M. (1966). Purity and Danger: An Analysis of Concepts of Pollution and Taboo. Routledge.
Foucault, M. (1978). The History of Sexuality: Volume 1 – An Introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books.
Garland-Thomson, R. (1997). Extraordinary Bodies: Figuring Physical Disability in American Culture and Literature. Columbia University Press.
Garland-Thomson, R. (2002). The Politics of Staring: Visual Rhetorics of Disability in Popular Photography. Disability Studies Quarterly, 22(2).
Ingold, T., & Lee Vergunst, J. (2008). Ways of Walking: Ethnography and Practice on Foot. Ashgate.
Ingstad, B., & Whyte, S. R. (2007). Disability in Local and Global Worlds. University of California Press.
Rose, N. (2007). The Politics of Life Itself: Biomedicine, Power, and Subjectivity in the Twenty-First Century. Princeton University Press.
Γράφει: η Αγγελική Μπαλτατζή, κοινωνική ανθρωπολόγος, συνδημιουργός της εθελοντικής ομάδας HER-autism