Τα τελευταία χρόνια, η αρχιτεκτονική και οι επιστήμες του δομημένου περιβάλλοντος διευρύνουν το πεδίο τους πέρα από την ενεργειακή απόδοση και τη λειτουργικότητα, ενσωματώνοντας όλο και περισσότερο τη διάσταση της ανθρώπινης υγείας και ευεξίας.
Της Ελένης Λεουνάκη – Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη
Η νευρο-αρχιτεκτονική, η περιβαλλοντική ψυχολογία και ο σχεδιασμός για τη νευροδιαφορετικότητα αποτελούν πεδία που διερευνούν τον τρόπο με τον οποίο οι συνθήκες του χώρου επηρεάζουν τη γνωστική λειτουργία, τη συγκέντρωση, τη ρύθμιση του στρες και τη συμπεριφορά.
Παράγοντες όπως η ποιότητα του αέρα, ο φωτισμός, η ακουστική και η θερμική άνεση αναγνωρίζονται πλέον ως βασικές παράμετροι της εμπειρίας των χρηστών και όχι ως δευτερεύοντα τεχνικά στοιχεία.
Το εσωτερικό περιβάλλον κατοικιών και σχολείων
Πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Νέας Νότιας Ουαλίας (UNSW, Sydney), δημοσιευμένη στο περιοδικό Sustainability, διερεύνησε τη σχέση μεταξύ της ποιότητας του εσωτερικού περιβάλλοντος κατοικιών και των συμπτωμάτων ΔΕΠ-Υ σε παιδιά και εφήβους.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ποιότητα του αέρα, ο φωτισμός, η ακουστική και η θερμική άνεση συσχετίζονται με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, χωρίς να τεκμηριώνεται αιτιώδης σχέση. Παρ’ όλα αυτά, τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι το εσωτερικό περιβάλλον επηρεάζει τη λειτουργικότητα και την καθημερινή εμπειρία των παιδιών.
Αντίστοιχα, μελέτες για σχολικές αίθουσες έχουν δείξει ότι ο ανεπαρκής αερισμός και η συσσώρευση ρύπων, όπως το διοξείδιο του άνθρακα, μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την προσοχή, την ευεξία και τη μαθησιακή απόδοση των μαθητών.
Νευροδιαφορετικότητα και περιβαλλοντική ευαισθησία
Στη διεθνή συζήτηση χρησιμοποιείται η μεταφορά των «καναρινιών στο ορυχείο». Σύμφωνα με αυτή την αναλογία, άτομα με ΔΕΠ-Υ ή άλλες μορφές νευροδιαφορετικότητας μπορεί να αντιλαμβάνονται νωρίτερα ή εντονότερα τις επιπτώσεις ενός περιβάλλοντος με θόρυβο, κακή ποιότητα αέρα, ακατάλληλο φωτισμό ή θερμική αστάθεια.
Η προσέγγιση αυτή δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένες ομάδες, αλλά υπογραμμίζει ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες επηρεάζουν το σύνολο του πληθυσμού, με διαφοροποίηση ως προς την ένταση και την ευαισθησία.
Θεσμικές και ερευνητικές εξελίξεις
Η σύνδεση μεταξύ δομημένου περιβάλλοντος και νευροδιαφορετικότητας αποτυπώνεται πλέον και σε κατευθυντήρια πλαίσια σχεδιασμού.
Το βρετανικό πρότυπο PAS 6463 («Design for the Mind») εισάγει αρχές για τον σχεδιασμό χώρων που λαμβάνουν υπόψη τη νευροδιαφορετικότητα. Παράλληλα, διεθνείς πρακτικές στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό ενσωματώνουν προσεγγίσεις που στοχεύουν στη μείωση του αισθητηριακού φορτίου και στη βελτίωση της λειτουργικότητας και της προσβασιμότητας.
Το πρότυπο Passive House και το εσωτερικό περιβάλλον
Το πρότυπο Passive House (Παθητικό Κτίριο), αν και αναπτύχθηκε αρχικά για λόγους ενεργειακής απόδοσης, οδηγεί σε ιδιαίτερα σταθερές και ελεγχόμενες συνθήκες εσωτερικού περιβάλλοντος.
Η μηχανική ανανέωση αέρα με ανάκτηση θερμότητας, η συνεχής παροχή φιλτραρισμένου νωπού αέρα, η θερμική σταθερότητα και η αεροστεγανότητα συμβάλλουν στη δημιουργία περιβάλλοντος με μειωμένες διακυμάνσεις και υψηλή προβλεψιμότητα.
Τα χαρακτηριστικά αυτά συνδέονται στη σύγχρονη βιβλιογραφία με τη μείωση του αισθητηριακού φορτίου και τη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας.
Συμπεράσματα
Η σχέση μεταξύ δομημένου περιβάλλοντος και ανθρώπινης λειτουργίας αποτελεί ένα διεπιστημονικό πεδίο που εξελίσσεται.
Η αρχιτεκτονική δεν αφορά μόνο τον χώρο ως κατασκευή, αλλά και τον χώρο ως παράγοντα που επηρεάζει τη γνωστική και συναισθηματική εμπειρία.
Υπό αυτή την οπτική, το κτίριο μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα περιβαλλοντικό σύστημα που αλληλεπιδρά με το νευρικό σύστημα των χρηστών του, επηρεάζοντας τη μάθηση, τη συμπεριφορά και την ευεξία.
Βιβλιογραφία (ενδεικτική):
UNSW Sydney (2023). Indoor Environmental Quality and ADHD. Sustainability.
Haddad et al. (2021). Indoor air quality and ventilation in classrooms. Energy and Buildings.
British Standards Institution. PAS 6463: Design for the Mind.
RIBA. Neurodiversity and Architecture guidance.
Buro Happold. Neurodiversity and the Built Environment.
Βιογραφικό συγγραφέα: Η Ελένη Λεουνάκη είναι Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών στον τομέα των Κατασκευών (Construction). Υπηρετεί στη δημόσια επαγγελματική εκπαίδευση από το 2010 και από το 2023 είναι Διευθύντρια Επαγγελματικού Λυκείου στην Κρήτη.
Το επιστημονικό και επαγγελματικό της ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη νευροδιαφορετικότητα, στην ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος και στη σχέση μεταξύ δομημένου περιβάλλοντος, μάθησης και καθημερινής αυτορρύθμισης.
Η ενασχόλησή της με τις αρχές του προτύπου Παθητικού Κτιρίου (Passive House) και των υγιεινών εσωτερικών περιβαλλόντων την οδήγησε στη συστηματική διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και το δομημένο περιβάλλον, με έμφαση στις συνθήκες που επηρεάζουν τη γνωστική λειτουργία και την ευεξία.
Έργο συγγραφέα: Λεουνάκη Ε. Ξεκίνα από το Σπίτι: Πώς ο σχεδιασμός παθητικού σπιτιού υποστηρίζει την αυτορρύθμιση στη νευροδιαφορετικότητα. (ebook)
Γράφει: η Ελένη Λεουνάκη – Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology