Εδώ και λίγες μέρες το ελληνικό κοινό έχει την ευκαιρία να δει στις κινηματογραφικές αίθουσες την ταινία «ΑΠΟ ΤΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΦΤΙΑΓΜΕΝΟΙ». Ένα ξεχωριστό ντοκιμαντέρ, μία βαθιά ανθρώπινη εξερεύνηση της οικειότητας μέσα από το βίωμα της αναπηρίας.
του Βαγγέλη Καρατζά – Πατέρας αυτιστικού παιδιού
Είναι χαρά μας στο nevronas.gr να υποστηρίζουμε μία τέτοια ταινία, χαρά που γίνεται μεγαλύτερη με τη σημερινή συνέντευξη του σκηνοθέτη της, Σιαμάκ Ετεμαντί.
Ο Σιαμάκ Ετεμαντί μιλάει στο nevronas.gr
Σας γνωρίσαμε από τη μυθοπλασία με το «Παρί» και τώρα ξανασυστήνεστε κινηματογραφικά με ένα ξεχωριστό ντοκιμαντέρ. Πώς γεννήθηκε η ιδέα μιας ταινίας για την αναπηρία και τη σεξουαλικότητα;
Η ιδέα δεν ξεκίνησε από μια θεματολογία αλλά από μια συνάντηση. Όταν γνώρισα τον Άρη Κατσούλη και μου μίλησε για την έρευνά του γύρω από τα στερεότυπα για την ερωτική ζωή των ανάπηρων ανθρώπων, κατάλαβα αμέσως ότι αυτό το πεδίο ανοίγει κάτι πολύ μεγαλύτερο. Δεν είναι μόνο το σεξ ή η σεξουαλικότητα – είναι η ανάγκη για σύνδεση, η οικειότητα, το δικαίωμα να σε βλέπουν ως πλήρη άνθρωπο. Κι επειδή ο έρωτας και η επιθυμία είναι για μένα δύναμη ζωής (αυτό που μας κινεί, μας εμπνέει, μας βάζει σε δράση), ένιωσα ότι εδώ υπάρχει μια ιστορία που έπρεπε να ειπωθεί κινηματογραφικά, χωρίς διδακτισμό και χωρίς συναισθηματισμό.
Η ταινία γυρίστηκε σε δύσκολες εποχές, καλύπτοντας ένα διάστημα σχεδόν έξι χρόνων. Τι δυσκολίες έχει ένα τέτοιο εγχείρημα;
Όταν παραγωγή μιας ταινίας κρατά τόσο καιρό, η βασική δυσκολία είναι ότι δεν παλεύεις μόνο με την παραγωγή, παλεύεις με τον χρόνο τον ίδιο. Χρηματοδότηση που έρχεται τμηματικά, αλλαγές στη ζωή των ανθρώπων, απρόβλεπτα γεγονότα, κόπωση, αλλά και το πρακτικό κομμάτι: να κρατήσεις σταθερή την ομάδα και το βλέμμα σου. Ο Άρης ήταν ένας ιδανικός συνεργάτης, ένας πολύ αξιόπιστος άνθρωπος που παρέμεινε μαζί μου και στα δύσκολα. Από την άλλη, αυτός ο χρόνος έγινε και ευλογία. Γιατί δεν ήμασταν «περαστικοί». Οι σχέσεις ωρίμασαν, η εμπιστοσύνη χτίστηκε αργά, και η ταινία μπόρεσε να αναπνεύσει – να μην είναι κάτι βιαστικό ή επιφανειακό.
Πέρα από το κεντρικό θέμα, η ταινία ακολουθεί τον Άρη σε ένα ταξίδι ωρίμανσης. Το να καταγραφεί αυτό στο φιλμ ήταν για εσάς μία επιπλέον πρόκληση;
Ναι, γιατί η ωρίμανση δεν είναι «πλοκή» που τη σκηνοθετείς – είναι κάτι που το παρατηρείς και το αναγνωρίζεις εκ των υστέρων. Ο Άρης, μέσα σε αυτή τη διαδρομή, δεν κάνει μόνο μια έρευνα, δοκιμάζεται, έρχεται αντιμέτωπος με τις δικές του βεβαιότητες, μαθαίνει να επιμένει, να αντέχει. Για μένα η πρόκληση ήταν να μην το «γράψω» αυτό πάνω του, αλλά να το αφήσω να φανεί μέσα από τις στιγμές: τον τρόπο που ρωτά, που σιωπά, που συνδέεται με τους άλλους. Εκεί κρύβεται ο κινηματογράφος του ντοκιμαντέρ.
Αυτό που εκτίμησα ιδιαίτερα στην ταινία είναι ο αυθορμητισμός των διαλόγων και των μαρτυριών των ανθρώπων που συμμετείχαν. Υπάρχει κάτι από αυτά που ειπώθηκαν που δεν μπήκε στην τελική έκδοση της ταινίας αλλά έμεινε στο μυαλό σας;
Υπάρχουν πολλά που δεν μπήκαν – όχι επειδή σκανδάλιζαν, αλλά επειδή δεν χωρούσαν στη δραματουργία και τον χρόνο που έχει μια ταινία. Μένουν όμως μέσα μου κάποιες αφηγήσεις που ειπώθηκαν χωρίς κάμερα, σε συζητήσεις εκτός γυρίσματος, off the record: ιστορίες βαθιά οικείες, που οι άνθρωποι τις μοιράστηκαν αλλά δεν ήθελαν να εκτεθούν δημόσια. Αυτό το υλικό, ακόμη κι αν δεν φαίνεται στην οθόνη, καθόρισε το πώς καταλάβαμε το θέμα. Και ίσως να πω και κάτι ακόμη: κάποιες φορές, οι πιο δυνατές «σκηνές» μιας τέτοιας ταινίας είναι ακριβώς αυτές που επιλέγεις συνειδητά να μη δείξεις, από σεβασμό.
Θα έχει η ταινία συνέχεια πέρα από τις κινηματογραφικές προβολές, για παράδειγμα μέσα από εκπαιδευτικές ή κοινωνικές παρεμβάσεις;
Θα ήθελα πολύ η ταινία να έχει ζωή και μετά την αίθουσα – και αυτός είναι στην πραγματικότητα ο βασικός στόχος της καμπάνιας αντικτύπου (impact campaign) που τη συνοδεύει. Το impact campaign λειτουργεί ως φυσική συνέχεια της ίδιας της ταινίας: ένας ανοιχτός, ενεργός χώρος όπου τα ερωτήματα που θέτει το ντοκιμαντέρ μπορούν να συνεχίσουν να δουλεύονται και να αποκτούν βάθος μέσα στην κοινωνική πραγματικότητα. Μέσα από προβολές με συζήτηση, συνεργασίες με φορείς αναπηρίας και δράσεις σε εκπαιδευτικά και κοινωνικά πλαίσια, στόχος μας είναι να ανοίξει μια ουσιαστική κουβέντα γύρω από την οικειότητα, τη σεξουαλικότητα, τα στερεότυπα, αλλά και πολύ πρακτικά ζητήματα, όπως η προσβασιμότητα και το θεσμικό κενό γύρω από τον ρόλο του σεξουαλικού βοηθού. Παράλληλα, μαζί με τους συνεργάτες μας στο Νεανικό Πλάνο ετοιμάζουμε συνοδευτικό υλικό, ώστε η ταινία να μπορεί να λειτουργήσει και ως εργαλείο για εκπαιδευτικούς, οργανισμούς και κοινότητες.
Σε αυτό το ταξίδι, η συμμετοχή του nevronas.gr ως χορηγού επικοινωνίας έχει ιδιαίτερη σημασία για εμάς. Η στήριξή τους βοηθά την ταινία να φτάσει σε κοινά που σχετίζονται άμεσα με τη θεματική της και να δημιουργήσει έναν διάλογο με πραγματικό βάθος. Είμαστε πραγματικά ευγνώμονες και πολύ χαρούμενοι που ξεκινάμε αυτή τη διαδρομή μαζί, με έναν σύμμαχο που αντιλαμβάνεται ότι ο αντίκτυπος μιας ταινίας δεν τελειώνει στους τίτλους τέλους, αλλά συνεχίζεται στον τρόπο που αλλάζει, έστω και λίγο, το βλέμμα και την καθημερινή μας στάση.
Τι λέει για την κοινωνία μας το γεγονός ότι αποφεύγει ή αρνείται να συζητήσει για την αναπηρία και την οικειότητα;
Νομίζω ότι λέει κάτι βαθύτερο από μια απλή αμηχανία ή ένα ταμπού που πηγάζει μόνο από την έλλειψη πληροφόρησης και εκπαίδευσης. Η αναπηρία μάς θυμίζει την ευθραυστότητά μας, ιδιαίτερα μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που συχνά δεν μας στηρίζει ουσιαστικά όταν το χρειαζόμαστε, και πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν να την κοιτάξουν κατάματα. Και η οικειότητα (ο έρωτας, η επιθυμία) απαιτεί ακριβώς αυτό: να παραδεχτείς ότι είσαι εκτεθειμένος, ότι μπορείς να πληγωθείς. Έτσι, συχνά προτιμάμε να το «σβήνουμε»: να βαφτίζουμε τον αποκλεισμό «προστασία», να μετακινούμε την κουβέντα σε κάτι ασφαλές και αφηρημένο. Η ταινία προσπαθεί να πει το αντίθετο: ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ανθρώπινο από την ανάγκη να συνδεθούμε και ότι η ευαλωτότητα είναι αναγκαίο στοιχείο αυτής της σύνδεσης.
Είστε πολλά χρόνια στην Ελλάδα. Έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο ο Έλληνας βλέπει τον άνθρωπο με αναπηρία, με διαφορετική καταγωγή ή ταυτότητα;
Έχουν αλλάξει πράγματα, ναι. Υπάρχει μεγαλύτερη ενημέρωση, ειδικά στη νέα γενιά, και τα social media έδωσαν χώρο σε φωνές που παλιότερα δεν ακούγονταν, προσφέροντας, σε έναν βαθμό, περισσότερη ορατότητα σε αναπηρική κοινώντητα. Ωστόσο, πολλές φορές νιώθω ότι αυτή η πρόοδος μένει κυρίως στη θεωρία. Όταν η ερώτηση γίνεται πολύ συγκεκριμένη – «θα φλέρταρες; θα έμπαινες σε σχέση; θα άφηνες πραγματικά χώρο στη ζωή σου;» – εκεί φαίνονται τα όρια. Όσο για το προσωπικό μου βίωμα: ζω στην Ελλάδα πάνω από τριάντα χρόνια. Είναι η κινηματογραφική μου πατρίδα. Εδώ δουλεύω και εδώ αφηγούμαι τις ιστορίες μου. Το «ανάμεσα» – ανάμεσα σε γλώσσες, καταγωγές και ταυτότητες – με έχει μάθει να παρατηρώ πιο προσεκτικά πώς λειτουργεί το βλέμμα της κοινωνίας: πότε χωράει τον άλλον και πότε τον μετατρέπει σε «εξαίρεση». Και η αναπηρία, με έναν τρόπο, λειτουργεί ως καθρέφτης αυτού ακριβώς του μηχανισμού.
Ποιο είναι το επόμενο δημιουργικό σας βήμα και τι αφορά;
Το επόμενο βήμα είναι ξανά ντοκιμαντέρ: μια ταινία για την Εν Δυνάμει Ensemble, μια υπέροχη κολεκτίβα ανθρώπων και καλλιτεχνών,ανάπηροι και μη, που δραστηριοποιείται στη Θεσσαλονίκη. Είναι ένα πρότζεκτ που, κατά κάποιον τρόπο, γεννήθηκε μέσα από όλη αυτή τη διαδρομή. Η παράστασή τους «Τα Ερωτευμένα Άλογα» είχε παίξει σημαντικό ρόλο και στην προηγούμενη ταινία, και όταν τους γνώρισα καλύτερα, κατάλαβα ότι υπάρχει εκεί μια σπουδαία ιστορία. Γιατί με ενδιαφέρει όλο και περισσότερο η κοινότητα, η δημιουργία ως χώρος συνάντησης, και το πώς η τέχνη μπορεί να ανοίγει τόπους ελευθερίας. Αυτή την περίοδο είμαι στο μοντάζ. Και μετά, θέλω να επιστρέψω και στη μυθοπλασία, κουβαλώντας όσα έμαθα εδώ.
Τον Απρίλιο θα έχουμε τη χαρά να προβληθεί η ταινία σας στο 4o Nevronas Festival. Τι σημαίνει για εσάς η συμμετοχή σας σε αυτή την προσπάθεια;
Η συμμετοχή στο φεστιβάλ μας χαροποιεί πολύ που η ταινία θα προβληθεί σε ένα φεστιβάλ αφιερωμένο αποκλειστικά στη θεματική της αναπηρίας, μπροστά σε ένα κοινό που είναι σχετικό, ώριμο και ουσιαστικά εμπλεκόμενο. Ταυτόχρονα, το Nevronas Festival βρίσκεται ακόμα σε μια δυναμική, πρώιμη φάση ανάπτυξης, και αυτό μας συγκινεί, γιατί νιώθουμε ότι συμμετέχουμε κι εμείς σε κάτι που χτίζεται τώρα, σε έναν θεσμό που διαμορφώνει σιγά σιγά έναν διαφορετικό τρόπο θέασης και συνύπαρξης. Είναι επίσης πολύ σημαντικό για εμάς ότι η ταινία θα παρουσιαστεί πλήρως προσβάσιμη, με SDH υπότιτλους και ακουστική περιγραφή. Η προσβασιμότητα δεν είναι για μας μια τεχνική λεπτομέρεια, αλλά κομμάτι της ίδιας της αφήγησης. Οι υπηρεσίες προσβασιμότητας στην ταινία δεν είναι μια τεχνική λεπτομέρεια, είναι μέρος της ίδιας της καλλιτεχνικής αφήγησης. Είναι μια αισθητική και ήθηκη επιλογή, όπως και μια πόλη δεν μπορεί να θεωρείται ζωντανή αν δεν χωράει όλα τα σώματα, όλες τις αισθήσεις, όλες τις εμπειρίες. Η προσβασιμότητα δεν προστίθεται εκ των υστέρων, ενσωματώνεται από την αρχή. Ανυπομονούμε πραγματικά για αυτή τη συνάντηση, για τη ζωντανή ανταλλαγή, τη συζήτηση και για τη δύναμη του κινηματογράφου να μας φέρνει λίγο πιο κοντά και να μετακινεί, έστω και λίγο, τον τρόπο που βλέπουμε ο ένας τον άλλον.
Προβολές της ταινίας «ΑΠΟ ΤΙ ΕΙΜΑΣΤΕ ΦΤΙΑΓΜΕΝΟΙ»
ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ (http://www.tainiothiki.gr/el/
Η προβολή στην Ταινιοθήκη στις 15/02/25 στις 16:45 είναι πλήρως προσβάσιμη, με SDH υπότιτλους και ακουστική περιγραφή.
Θα ακολουθήσει Q&A με τον πρωταγωνιστή και τους συντελεστές.
ΤΡΙΑΝΟΝ
Οι προβολές στο Τριανόν είναι με SDH υπότιτλους (https://www.more.com/gr-el/
12/02 – 14/02 στις 18:00
16/02 στις 20:30 (θα ακολουθήσει Q&A με τον πρωταγωνιστή και τους συντελεστές)
17/02 – 18/02 στις 18:00