Υπάρχουν κλειστοί χώροι στους οποίους, μετά από λίγη ώρα, αρχίζουμε να νιώθουμε κουρασμένοι.
Το μυαλό μοιάζει να «θολώνει». Η συγκέντρωση γίνεται δυσκολότερη. Μπορεί να εμφανιστεί υπνηλία, δυσφορία ή απλώς η ανάγκη να βγούμε έξω.
Και τότε ανοίγουμε ένα παράθυρο και λέμε:
«Βάρυνε ο αέρας».
Τι σημαίνει όμως πραγματικά αυτό;
Και τι μπορεί να σημαίνει για έναν εγκέφαλο που ήδη καλείται να επεξεργάζεται πολλά —και μερικές φορές εντονότερα— ερεθίσματα από το περιβάλλον του;
της Ελένης Λεουνάκη – Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη
Όταν μιλάμε για νευροδιαφορετικότητα και αισθητηριακή επεξεργασία, συνήθως σκεφτόμαστε όσα αντιλαμβανόμαστε εύκολα: τον θόρυβο, το έντονο φως, τη θερμοκρασία, τις μυρωδιές, την κίνηση γύρω μας.
Υπάρχει όμως ένας ακόμη περιβαλλοντικός παράγοντας που δεν βλέπουμε και συχνά δεν σκεφτόμαστε:
ο αέρας που αναπνέουμε.
Και τα τελευταία χρόνια, η έρευνα μας δίνει όλο και περισσότερους λόγους να εξετάζουμε την ποιότητα του εσωτερικού αέρα όχι μόνο ως ζήτημα υγείας, αλλά και ως μέρος των συνθηκών μέσα στις οποίες λειτουργεί ο εγκέφαλος.
Από το «Hardware» του κτιρίου στον αέρα που αναπνέουμε
Στο προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς, «Το Hardware και το Software ενός σπιτιού: Μήπως τελικά το κτίριο συμμετέχει περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε;», είδαμε το κτίριο ως κάτι περισσότερο από ένα ουδέτερο περίβλημα.
Με τον όρο «Hardware» περιγράψαμε όσα το ίδιο το κτίριο μπορεί να προσφέρει πριν ακόμη αρχίσουμε εμείς να προσαρμόζουμε τον χώρο: τη θερμική του συμπεριφορά, την ηχομόνωση, τον φωτισμό, τον αερισμό και συνολικά την ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος.
Αν αρχίσουμε λοιπόν να εξετάζουμε αυτό το «Hardware» ένα στοιχείο τη φορά, ο αερισμός είναι ένα πολύ καλό σημείο εκκίνησης.
Γιατί μπορεί να μην τον βλέπουμε, αλλά τον χρησιμοποιούμε κάθε λεπτό που βρισκόμαστε μέσα σε ένα κτίριο.
Τι υπάρχει πραγματικά στον αέρα ενός δωματίου;
Ο αέρας ενός σπιτιού, μιας σχολικής αίθουσας ή ενός γραφείου δεν είναι απλώς ο εξωτερικός αέρας που βρίσκεται «κλεισμένος» ανάμεσα σε τέσσερις τοίχους.
Μέσα σε έναν κατοικημένο χώρο παράγεται συνεχώς διοξείδιο του άνθρακα (CO₂) από την αναπνοή των ανθρώπων. Παράλληλα μπορεί να υπάρχουν πτητικές οργανικές ενώσεις (VOCs) από υλικά, έπιπλα και προϊόντα καθαρισμού, σωματίδια από το μαγείρεμα, αλλεργιογόνα, υδρατμοί και άλλοι ρύποι.
Και εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά από τον θόρυβο ή το φως:
την ποιότητα του αέρα δεν μπορούμε πάντα να την αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας.
Ένας χώρος μπορεί να φαίνεται καθαρός και ευχάριστος και, παρ’ όλα αυτά, ο αέρας του να μην ανανεώνεται επαρκώς.
Και το CO₂;
Το διοξείδιο του άνθρακα χρησιμοποιείται συχνά ως ένας πρακτικός δείκτης του αερισμού ενός κατοικημένου χώρου.
Δύο άνθρωποι που κοιμούνται όλη τη νύχτα σε ένα υπνοδωμάτιο ή μια σχολική αίθουσα γεμάτη μαθητές έχουν κάτι κοινό: οι άνθρωποι μέσα στον χώρο αναπνέουν και εκπνέουν συνεχώς CO₂.
Αν ο αέρας δεν ανανεώνεται επαρκώς, η συγκέντρωσή του αυξάνεται.
Το CO₂ δεν αποτελεί από μόνο του πλήρη μέτρηση της ποιότητας του αέρα. Μπορεί όμως να μας δώσει μια πολύ χρήσιμη πληροφορία για το πόσο αποτελεσματικά ανανεώνεται ο αέρας σε έναν χώρο όπου βρίσκονται άνθρωποι.
Και εδώ η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Όταν αλλάζει ο αέρας, αλλάζει και η γνωστική επίδοση;
Σε ελεγχόμενη μελέτη του Harvard T.H. Chan School of Public Health, 24 ενήλικες πέρασαν έξι ολόκληρες εργάσιμες ημέρες σε ειδικά ελεγχόμενο περιβάλλον γραφείου.
Οι ερευνητές μετέβαλλαν παράγοντες όπως ο αερισμός, οι συγκεντρώσεις πτητικών οργανικών ενώσεων και τα επίπεδα CO₂ και στη συνέχεια αξιολογούσαν τη γνωστική τους επίδοση.
Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα.
Κατά μέσο όρο, οι βαθμολογίες γνωστικής λειτουργίας ήταν 61% υψηλότερες στις συνθήκες που οι ερευνητές χαρακτήρισαν «πράσινο κτίριο», με χαμηλότερες συγκεντρώσεις πτητικών οργανικών ενώσεων, σε σχέση με τις συμβατικές συνθήκες.
Όταν οι καλύτερες συνθήκες συνδυάστηκαν με αυξημένο αερισμό, οι μέσες βαθμολογίες ήταν 101% υψηλότερες από τις συμβατικές συνθήκες.
Οι διαφορές αφορούσαν λειτουργίες όπως η στρατηγική, η χρήση πληροφοριών και η ανταπόκριση σε σύνθετες καταστάσεις.
Η μελέτη έγινε σε 24 ενήλικες.
Μας δείχνει όμως κάτι πολύ σημαντικό:
ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί ανεξάρτητα από τις συνθήκες του χώρου μέσα στον οποίο βρίσκεται.
Και τι σχέση μπορεί να έχει αυτό με τη νευροδιαφορετικότητα;
Σε αρκετούς ανθρώπους με ΔΕΠΥ ή αυτισμό συναντώνται αισθητηριακές ευαισθησίες ή διαφορές στην αισθητηριακή επεξεργασία.
Ας σκεφτούμε λοιπόν έναν άνθρωπο που ήδη προσπαθεί να διαχειριστεί ταυτόχρονα τον ήχο από τον δρόμο, το έντονο φως, μια θερμοκρασία ή υγρασία που τον ενοχλεί, τις μυρωδιές, την κίνηση και την οπτική πληροφορία του χώρου.
Και ας προσθέσουμε σε όλα αυτά έναν ακόμη παράγοντα.
Τον αέρα.
Έναν παράγοντα που δεν βλέπουμε, αλλά γνωρίζουμε ότι οι συνθήκες του εσωτερικού αέρα μπορούν να συνδέονται με τη γνωστική επίδοση.
Κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν χρειάζεται να είναι από μόνος του ακραίος.
Το ζήτημα μπορεί να βρίσκεται στο άθροισμα των απαιτήσεων που δημιουργεί το περιβάλλον.
Γι’ αυτό, πριν ρωτήσουμε μόνο «γιατί δεν συγκεντρώνεται;», ίσως αξίζει να προσθέσουμε μια δεύτερη ερώτηση:
«Τι ζητά ταυτόχρονα ο χώρος από τον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα του;»
Τι μας δείχνουν πραγματικές ελληνικές κατοικίες;
Δεν υπάρχουν μόνον εργαστηριακά δεδομένα.
Στην έρευνα για τη θερινή ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα, που πραγματοποιήθηκε από το Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου σε συνεργασία με την Greenpeace Ελλάς, παρακολουθήθηκαν το καλοκαίρι του 2025 29 πραγματικές κατοικίες, διαφορετικής κατασκευαστικής και ενεργειακής ποιότητας.
Σε χαρακτηριστικές μετρήσεις CO₂, αμόνωτη κατοικία κατέγραψε μέση συγκέντρωση 706 ppm και μέγιστη 2.884 ppm, κατοικία με σημαντική ενεργειακή αναβάθμιση μέση τιμή 568 ppm και μέγιστη 1.432 ppm, ενώ σε Παθητική Κατοικία καταγράφηκε μέση τιμή 464 ppm και μέγιστη 768 ppm.
Οι πραγματικές συνθήκες κάθε κατοικίας εξαρτώνται φυσικά από τη χρήση, τον αριθμό των ανθρώπων και τον τρόπο αερισμού της.
Τα δεδομένα όμως μας επιτρέπουν να δούμε κάτι πολύ πρακτικό:
ο τρόπος με τον οποίο ένα κτίριο διαχειρίζεται τον αέρα μπορεί να αποτυπωθεί σε πραγματικές μετρήσεις.
Γιατί δεν αρκεί να πούμε «άνοιξε το παράθυρο»;
Ο φυσικός αερισμός με το άνοιγμα ενός παραθύρου μπορεί να είναι εξαιρετικά αποτελεσματικός.
Όμως ο εξωτερικός αέρας δεν είναι παντού ο ίδιος.
Ένα κτίριο μπορεί να βρίσκεται σε ένα χωριό, σε μια παραθαλάσσια περιοχή ή δίπλα σε ένα πάρκο. Μπορεί όμως να βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, δίπλα σε έναν δρόμο μεγάλης κυκλοφορίας ή σε μια περιοχή με αυξημένη ατμοσφαιρική ρύπανση.
Και ανοίγοντας το παράθυρο δεν αλλάζει μόνο ο αέρας.
Μπορεί μαζί του να εισέλθουν θόρυβος, σωματίδια, γύρη και μυρωδιές. Μπορεί να δημιουργηθεί ρεύμα ή να μεταβληθούν απότομα η θερμοκρασία και η υγρασία του χώρου.
Με άλλα λόγια, για να βελτιώσουμε έναν παράγοντα του εσωτερικού περιβάλλοντος, μπορεί να μεταβάλλουμε ταυτόχρονα αρκετούς άλλους.
Και αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν μιλάμε για ανθρώπους με αισθητηριακές ευαισθησίες.
Τι διαφορετικό κάνει ένα Παθητικό Κτίριο;
Εδώ επιστρέφουμε στο «Hardware» του κτιρίου.
Το Παθητικό Κτίριο δεν είναι απλώς ένα κτίριο με περισσότερη μόνωση. Ο ελεγχόμενος μηχανικός αερισμός με ανάκτηση θερμότητας αποτελεί μία από τις βασικές αρχές του προτύπου.
Το σύστημα απομακρύνει συνεχώς χρησιμοποιημένο αέρα και εισάγει φρέσκο εξωτερικό αέρα, ο οποίος περνά από φίλτρα. Με την ανάκτηση θερμότητας περιορίζεται παράλληλα η απότομη θερμοκρασιακή μεταβολή που θα προκαλούσε η άμεση εισαγωγή του εξωτερικού αέρα.
Έτσι, η ανανέωση του αέρα μπορεί να πραγματοποιείται με κλειστά παράθυρα και με πιο σταθερές εσωτερικές συνθήκες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παράθυρα δεν ανοίγουν.
Σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να ανοίξουν για να εξασφαλιστεί η βασική ανανέωση του αέρα.
Και μαζί με αυτό μπορούν να περιοριστούν ο εξωτερικός θόρυβος, οι απότομες μεταβολές θερμοκρασίας, τα ρεύματα και μέρος των σωματιδίων του εξωτερικού αέρα.
Στα πιστοποιημένα Παθητικά Κτίρια, οι απαιτήσεις του προτύπου δεν αποτελούν απλώς σχεδιαστικές προθέσεις. Η συμμόρφωση του κτιρίου ελέγχεται μέσα από διαδικασία πιστοποίησης, στην οποία περιλαμβάνονται στοιχεία που αφορούν την αεροστεγανότητα και τη σωστή λειτουργία του συστήματος αερισμού.
Από την ποιότητα του αέρα στην προβλεψιμότητα
Κάπου εδώ το θέμα παύει να αφορά μόνο τον αερισμό.
Αφορά και την προβλεψιμότητα του περιβάλλοντος.
Για έναν άνθρωπο με αισθητηριακές ευαισθησίες, ένας χώρος στον οποίο η θερμοκρασία, ο αέρας, ο θόρυβος και άλλες συνθήκες μεταβάλλονται συνεχώς μπορεί να απαιτεί περισσότερες συνεχείς προσαρμογές.
Ένα καλά σχεδιασμένο κτίριο μπορεί να περιορίσει μέρος αυτών των μεταβολών.
Όχι για να «ρυθμίσει» τον άνθρωπο.
Αλλά για να του ζητά λιγότερες προσαρμογές.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αξία του σωστού σχεδιασμού του «Hardware» ενός κτιρίου.
Και αν αρχίζαμε να σχεδιάζουμε έτσι τους χώρους στους οποίους ζούμε και μαθαίνουμε;
Το Παθητικό Κτίριο είναι ένα συγκεκριμένο πρότυπο στο οποίο ο αερισμός, η θερμική άνεση και η ενεργειακή συμπεριφορά του κτιρίου σχεδιάζονται και ελέγχονται.
Δεν είναι όμως το πρότυπο αυτό καθαυτό το σημαντικότερο ερώτημα.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο τι μας δείχνει ότι μπορεί να σχεδιαστεί.
Τι θα σήμαινε, για παράδειγμα, μια σχολική αίθουσα στην οποία ο αέρας ανανεώνεται συνεχώς χωρίς να χρειάζεται κάθε τόσο να ανοίγουν τα παράθυρα;
Τι θα μπορούσε να σημαίνει αυτό για τη συγκέντρωση των μαθητών;
Τι θα άλλαζε αν ταυτόχρονα η θερμοκρασία παρέμενε πιο σταθερή και ο εξωτερικός θόρυβος περιοριζόταν;
Και τι θα μπορούσε να σημαίνει ένα τέτοιο περιβάλλον για έναν μαθητή, έναν φοιτητή ή έναν εργαζόμενο με αισθητηριακές ευαισθησίες;
Αυτά είναι ερωτήματα που αξίζει να αρχίσουμε να θέτουμε.
Γιατί πριν ζητήσουμε από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί στον χώρο, μπορούμε να εξετάσουμε και το αντίστροφο:
πόσο καλά έχει σχεδιαστεί ο χώρος για τον άνθρωπο;
Η ποιότητα του αέρα δεν εξηγεί από μόνη της τη συγκέντρωση ή τη λειτουργικότητα.
Είναι όμως ένας ακόμη παράγοντας του περιβάλλοντος.
Και ίσως η συμπερίληψη στον σχεδιασμό να μην αφορά πάντα την προσθήκη περισσότερων πραγμάτων.
Μερικές φορές μπορεί να σημαίνει την αφαίρεση ενός περιττού φορτίου.
Δεν σχεδιάζουμε το κτίριο για να αλλάξουμε τον εγκέφαλο.
Σχεδιάζουμε το περιβάλλον ώστε ο εγκέφαλος να χρειάζεται να παλεύει λιγότερο μαζί του.
Στο επόμενο άρθρο…
Αν ο αέρας είναι το ερέθισμα που δεν βλέπουμε, ο ήχος είναι ίσως το αντίθετό του.
Τον ακούμε, αλλά δεν μπορούμε πάντα να επιλέξουμε να μην τον ακούσουμε.
Στο επόμενο άρθρο θα δούμε τι συμβαίνει όταν ο εγκέφαλος καλείται συνεχώς να φιλτράρει ήχους και γιατί, για έναν νευροδιαφορετικό άνθρωπο, η ακουστική άνεση μπορεί να σημαίνει πολύ περισσότερα από απλώς «ησυχία».
Βιβλιογραφία
Allen, J. G., MacNaughton, P., Satish, U., Santanam, S., Vallarino, J., & Spengler, J. D. (2016). Associations of Cognitive Function Scores with Carbon Dioxide, Ventilation, and Volatile Organic Compound Exposures in Office Workers: A Controlled Exposure Study of Green and Conventional Office Environments. Environmental Health Perspectives, 124(6), 805–812.
British Standards Institution. (2022). PAS 6463: Design for the Mind – Neurodiversity and the Built Environment.
Greenpeace Ελλάς & Ελληνικό Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου. (2026). Απολογιστική Έκθεση της έρευνας «Θερινή Ενεργειακή Φτώχεια στην Ελλάδα. Ιούλιος–Αύγουστος 2025».
Passive House Institute. Criteria for the Passive House, EnerPHit and PHI Low Energy Building Standard.
Passive House Institute. Requirements and testing procedures for ventilation units with heat recovery.
World Health Organization. (2009). WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Dampness and Mould.
World Health Organization. (2021). Roadmap to improve and ensure good indoor ventilation in the context of COVID-19.
Η συγγραφέας: Ελένη Λεουνάκη είναι Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός, με MSc in Construction Project Management, και Διευθύντρια του ΕΠΑ.Λ. Βρυσών Χανίων. Το ενδιαφέρον της επικεντρώνεται στη σύνδεση του δομημένου περιβάλλοντος με τη νευροδιαφορετικότητα, την αισθητηριακή εμπειρία και την αυτορρύθμιση.
Είναι δημιουργός του Regulation Space, μιας ιδέας που διερευνά πώς ο σχεδιασμός του χώρου μπορεί να μειώσει περιττές περιβαλλοντικές απαιτήσεις και να υποστηρίξει ένα πιο προβλέψιμο και συμπεριληπτικό περιβάλλον.
Είναι συγγραφέας του Starting From Home: A Foundation Guide to Passive House Design, Neurodiversity and Self–Regulation και της ελληνικής έκδοσης Ξεκίνα από το Σπίτι: Παθητικό Σπίτι & Αυτορρύθμιση στη Νευροδιαφορετικότητα.
Γράφει: η Ελένη Λεουνάκη – Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology