Είμαι η Χριστίνα Κοτρώνη, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής, αλλά αν με ρωτούσε κάποιος ποια είναι η ιδιότητα που με καθόρισε περισσότερο, θα απαντούσα χωρίς δεύτερη σκέψη: μητέρα της Δάειρας. Για χρόνια προσέγγιζα την αναπηρία μέσα από τις σπουδές, την επιστήμη και την επαγγελματική μου εμπειρία. Μέχρι που γεννήθηκε η κόρη μου και όσα είχα μάθει, διαβάσει, ζήσει ως επαγγελματίας, κλήθηκα να τα βιώσω μέσα από τον γονεϊκό μου ρόλο. Η Δάειρα με έμαθε να βλέπω την αναπηρία μέσα από ένα άλλο πρίσμα… Με έμαθε ότι τα μεγαλύτερα εμπόδια δεν τα δημιουργεί η αναπηρία, αλλά οι προκαταλήψεις, οι χαμηλές προσδοκίες και οι κλειστές πόρτες.
της Χριστίνας Κοτρώνη, Εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής και μητέρα παιδιού με αναπηρία
Ως ειδική παιδαγωγός γνωρίζω τη σημασία της εκπαίδευσης. Ως μητέρα γνωρίζω τη σημασία του να ανήκεις. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο μάθημα που μου έδωσε η κόρη μου: ότι όλα τα παιδιά με αναπηρία εκτός από τις θεραπείες, τα προγράμματα παρέμβασης και τις διαγνώσεις, έχουν πρωτίστως ανάγκη από φίλους, αποδοχή και ανθρώπους που πιστεύουν σε αυτό.
Μέσα από τη δική μας διαδρομή είδα τη δύναμη της συμπερίληψης να μεταμορφώνει ζωές. Είδα παιδιά να αγκαλιάζουν αυθόρμητα τη διαφορετικότητα. Εκπαιδευτικούς να ξεπερνούν τα όρια των καθηκόντων τους. Οικογένειες να δημιουργούν κοινότητες αποδοχής. Είδα τη Δάειρα να ανθίζει μέσα σε σχολεία που δεν τη ρώτησαν αν χωράει, αλλά πώς μπορούν να της κάνουν χώρο.
Επιστολή προς το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ)
Θέμα: Υποβολή προτάσεων για την Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση: Ένα σχολείο για όλους
Αξιότιμες κυρίες, αξιότιμοι κύριοι,
με την παρούσα επιστολή επιθυμώ να καταθέσω πρόταση σχετικά με τον μακροπρόθεσμο επανασχεδιασμό της Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης στην Ελλάδα, στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου που έχει ανοίξει το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής.
Η πρότασή μου αφορά τη σταδιακή μετάβαση από το διαχωριστικό μοντέλο της ειδικής εκπαίδευσης προς ένα καθολικά συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό σύστημα, με τελικό στόχο τη δημιουργία ενός ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ, το οποίο συνεπάγεται:
- την κατάργηση των ειδικών σχολείων
- την πλήρη ένταξη όλων των μαθητών με αναπηρία και/ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες στο σχολείο της γειτονιάς τους, ανεξάρτητα από το είδος ή τον βαθμό της αναπηρίας τους.
Η θέση αυτή δεν αποτελεί μόνο θεωρητική ή ιδεολογική προσέγγιση. Διαμορφώνεται μέσα από την πολυετή επαγγελματική μου εμπειρία από το 2006 ως εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής σε ειδικά σχολεία και τμήματα ένταξης της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, την τετραετή υπηρέτησή μου στο 1ο ΚΕΔΑΣΥ Β΄ Αθήνας, την ερευνητική, επιστημονική και συγγραφική μου δραστηριότητα, τη θητεία μου ως αντιπρόεδρος του Συλλόγου Αναπληρωτών Ειδικής Αγωγής ΑΚΕΑ και της Πανελλήνιας Ένωσης Ειδικών Παιδαγωγών, την ιδιότητά μου ως ειδική γραμματέας του Συλλόγου Phelan-McDermid Ελλάδας, αλλά και από την προσωπική μου εμπειρία από το 2013 ως μητέρα παιδιού με νοητική αναπηρία σε ποσοστό 81% μέσα από μια βιωμένη πορεία ουσιαστικής συμπερίληψης με αξιοθαύμαστα αποτελέσματα.
Η ανάγκη μετάβασης από τον διαχωρισμό στη συμπερίληψη
Η ύπαρξη ειδικών σχολείων και διαχωριστικών δομών βασίζεται στην παραδοχή ότι ορισμένα παιδιά «δεν μπορούν» να συμμετέχουν ισότιμα στην τυπική εκπαίδευση. Η αναπηρία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως λόγος εκπαιδευτικού αποκλεισμού. Η ύπαρξη ειδικών σχολείων αντιβαίνει τις αρχές της διακήρυξης της Σαλαμάνκα της UNESCO (1994) (Salamanca Statement and Framework for Action on Special Needs Education), την οποία έχει συνυπογράψει και η Ελλάδα. Η Διακήρυξη της Σαλαμάνκα υπογραμμίζει ότι τα συμπεριληπτικά σχολεία αποτελούν το αποτελεσματικότερο μέσο καταπολέμησης των διακρίσεων, δημιουργίας κοινωνιών αποδοχής, βελτίωσης της ποιότητας της εκπαίδευσης για όλους και οικοδόμησης μιας πραγματικά δημοκρατικής κοινωνίας.
«Τα σχολεία πρέπει να υποδέχονται όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από τις φυσικές, διανοητικές, κοινωνικές, συναισθηματικές, γλωσσικές ή άλλες διαφορές τους».
UNESCO (1994)
Ομοίως, η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (CRPD) (2006) και το Προαιρετικό Πρωτόκολλο στις 10 Απριλίου 2012 με τον Νόμο 4074/2012 (https://www.minedu.gov.gr/diethneis-evropaikes-symvaseis/diethneis-symvaseis). Με την επικύρωση αυτή, οι διατάξεις της Σύμβασης απέκτησαν υπερνομοθετική ισχύ (σύμφωνα με το Άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος), υποχρεώνοντας το ελληνικό κράτος να ευθυγραμμίσει όλη την εθνική νομοθεσία με το κοινωνικό και δικαιωματικό μοντέλο αναπηρίας. Η Σύμβαση του ΟΗΕ (Άρθρο 24) ορίζει ότι τα κράτη-μέλη υποχρεούνται να διασφαλίζουν ένα συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό σύστημα (inclusive education) σε όλα τα επίπεδα, αποκλείοντας κάθε μορφή απομόνωσης των μαθητών με αναπηρία. Το δικαίωμα αυτό εστιάζει στην πλήρη ένταξη στο γενικό σχολείο, στην ανάπτυξη των δυνατοτήτων των μαθητριών και μαθητών και στην παροχή εξατομικευμένης υποστήριξης.
Το παράδειγμα της Ιταλίας και της Πορτογαλίας:
Ιδιαίτερη σημασία έχει το παράδειγμα της Ιταλίας, η οποία ήδη από τη δεκαετία του 1970 προχώρησε στη σταδιακή κατάργηση των ειδικών σχολείων και στην ένταξη των μαθητών με αναπηρία στα γενικά σχολεία. Η συμπερίληψη των μαθητών με αναπηρία ξεκίνησε με τον Νόμο 118/1971, ο οποίος αναγνώρισε το δικαίωμα όλων των παιδιών να εκπαιδεύονται σε κοινές τάξεις, και με τον Νόμο 517/1977, ο οποίος κατάργησε τα ειδικά σχολεία.
Σύμφωνα με το European Agency for Special Needs and Inclusive Education (EASNIE) η Ιταλία έχει επιτύχει ποσοστό 99,6% συμπερίληψης μαθητών με αναπηρία στη γενική εκπαίδευση. Στην πραγματικότητα, βάσει νόμου, δεν υπάρχουν ειδικά σχολεία ή ειδικές τάξεις στο ιταλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Περίπου το 0,4% των μαθητών με αναπηρία φοιτά σε κέντρα αποκατάστασης που χρηματοδοτούνται από τις τοπικές υπηρεσίες υγείας. (Source: CPRA – Country report, p. 12, https://www.european-agency.org/country-information/italy/legislation-and-policy
Η Πορτογαλία εφαρμόζει ένα από τα πιο προοδευτικά και ολοκληρωμένα μοντέλα συμπεριληπτικής εκπαίδευσης παγκοσμίως. Με το εμβληματικό Νομοθετικό Διάταγμα υπ’ αριθ. 54/2018, η χώρα μετακινήθηκε από ένα μοντέλο «ειδικής αγωγής» που βασιζόταν στην αναπηρία, σε ένα καθολικό παιδαγωγικό πλαίσιο. Το σύστημα αυτό προβλέπει ότι σχεδόν το 100% των μαθητών με ειδικές ανάγκες πρέπει να εκπαιδεύεται στα τοπικά δημόσια σχολεία γενικής εκπαίδευσης και όχι σε διαχωρισμένες δομές (https://oecdedutoday.com/portugal-inclusive-education/)
Το Νομοθετικό Διάταγμα υπ’ αριθ. 54/2018 της 6ης Ιουλίου εγκαταλείπει τα συστήματα κατηγοριοποίησης των μαθητών, συμπεριλαμβανομένης της «κατηγορίας» των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών. Με αυτόν τον τρόπο καταργεί τον διαχωρισμό και τις διακρίσεις που βασίζονται σε διαγνώσεις ή κλινικές ετικέτες, καθώς και τα ειδικά νομοθετικά πλαίσια για μαθητές με ειδικές ανάγκες μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Το Διάταγμα αφορά όλους τους μαθητές (https://www.european-agency.org/country-information/portugal/legislation-and-policy)
Η πραγματικότητα της Ελλάδας:
Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έχει κάνει σημαντικές προσπάθειες προς τη χάραξη πορείας ενός συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού μοντέλου. Η διεύρυνση του θεσμού της παράλληλης στήριξης, η πρόσφατη δημιουργία χιλιάδων τμημάτων ένταξης σε όλη την επικράτεια και κυρίως η επανάληψη με το αρ.117 του ν. 5224/2025 του καθορισμού λειτουργίας των τμημάτων ένταξης όπως προβλέπεται στο αρ.82 του ν.4368/2016 αναφορικά με την υποστήριξη των μαθητών και των μαθητριών με ΕΕΑ ή αναπηρία εντός του περιβάλλοντος της τάξης τους με στόχο την πλήρη ένταξη των μαθητών στο σχολικό περιβάλλον, σαφώς αποτελούν βήματα προς το καθολικό συμπεριληπτικό μοντέλο. Ωστόσο, το εκπαιδευτικό μας σύστημα εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε ένα δυαδικό μοντέλο: γενικό και ειδικό σχολείο ως παράλληλα και συχνά αποκομμένα συστήματα, τα οποία αντιτίθενται ως προς την ισότιμη πρόσβαση στην εκπαίδευση και στα κοινωνικά αγαθά και ενισχύουν τις διακρίσεις και τους διαχωρισμούς.
Αρκετοί εκπαιδευτικοί ειδικής και γενικής αγωγής, αλλά και αρκετοί γονείς βρίσκονται μπροστά στο πλασματικό δίλημμα «Γενικό ή ειδικό σχολείο;». Όμως, αυτό το ψευτοδίλημμα υφίσταται και ταλανίζει την οικογένεια και το σχολείο ακριβώς επειδή υπάρχουν ακόμα ειδικά σχολεία.
Ωστόσο, οι σύγχρονες κοινωνικές εξελίξεις καταδεικνύουν ότι η ελληνική κοινωνία κινείται ήδη δυναμικά προς ένα συμπεριληπτικό μοντέλο εκπαίδευσης, πραγματώνοντας στην πράξη τη θεμελιώδη αρχή της φοίτησης όλων των παιδιών στο σχολείο της γειτονιάς τους. Η αρχή αυτή συνδέεται άμεσα με τις δημοκρατικές αξίες της ισότητας, της κοινωνικής συμμετοχής και της ισότιμης πρόσβασης στα δημόσια αγαθά, οι οποίες οφείλουν να διέπουν ένα σύγχρονο κράτος δικαίου. Η σύγχρονη ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα προσφέρει πολυάριθμα παραδείγματα μαθητών και μαθητριών με μέτρια ή σοβαρή αναπηρία, οι οποίοι, μέσα στο πλαίσιο του γενικού σχολείου, ανέπτυξαν τις δυνατότητές τους, εντάχθηκαν ουσιαστικά στη σχολική κοινότητα και κατόρθωσαν να προσεγγίσουν το μέγιστο των δυνατοτήτων τους.
Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύεται πλέον η ανάγκη η επίσημη εκπαιδευτική πολιτική να αναγνωρίσει, να ενισχύσει και να θεσμοθετήσει αυτή τη μετατόπιση προς τη συμπερίληψη καταργώντας τα ειδικά σχολεία, τα οποία είναι εξ ορισμού διαχωριστικά και συχνά αποκλείουν όχι μόνο κοινωνικά, αλλά και γεωγραφικά τα παιδιά από τη φυσική τους κοινότητα.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ολοένα και περισσότερες οικογένειες επιλέγουν τη φοίτηση των παιδιών τους με αναπηρία στο γενικό σχολείο, αναλαμβάνοντας συχνά οι ίδιες σημαντικό οικονομικό κόστος για την κάλυψη ιδιωτικής παράλληλης στήριξης. Παράλληλα, παρατηρείται αυξημένη στροφή προς ιδιωτικά σχολεία, ορισμένα από τα οποία έχουν αναπτύξει αξιοσημείωτες πρακτικές υποστήριξης και συμπερίληψης με αποτέλεσμα το δημόσιο σχολείο να «χάνει» σε μαθητικό δυναμικό.
Οι αριθμοί έχουν αξία:
Τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ότι: «Το 1,1% των παιδιών στην ΕΕ αναφέρθηκε ότι έχει σοβαρή αναπηρία (severe disability) το 2024.» Η Eurostat χρησιμοποιεί τον όρο “severe limitation in usual activities due to health problems” («σοβαρός περιορισμός στις συνήθεις δραστηριότητες λόγω προβλημάτων υγείας»). Αυτό αντιστοιχεί περίπου σε αυτό που συχνά αποκαλείται «βαριά αναπηρία». Επίσης, το 3,5% των παιδιών είχαν μέτρια αναπηρία, ενώ κάτω από 2% είχαν σοβαρή αναπηρία στις περισσότερες χώρες της ΕΕ. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι σε ένα σχολείο 200 μαθητών, ο μαθητικός πληθυσμός με σοβαρή ή μέτρια αναπηρία θα είναι περίπου 9 μαθητές ή μαθήτριες, δηλαδή περίπου 1 παιδί ανά τμήμα.
Η λειτουργία των ειδικών σχολείων συνεπάγεται αυξημένο κόστος λειτουργίας πολλαπλών δομών, δαπάνες μεταφοράς μαθητών με σχολικά λεωφορεία ή ταξί, ανάγκη για επιπλέον κτηριακές εγκαταστάσεις, υψηλά λειτουργικά έξοδα και διοικητικό κατακερματισμό. Αντίθετα, η ενίσχυση του σχολείου της γειτονιάς:
- μειώνει σημαντικά τις δαπάνες μετακίνησης
- αξιοποιεί υπάρχουσες σχολικές υποδομές
- περιορίζει την ανάγκη διατήρησης ξεχωριστών κτηρίων
- επιτρέπει την καλύτερη αξιοποίηση ανθρώπινου δυναμικού
Πρακτικές και στρατηγικές για τη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού σχολείου:
Θα περιοριστώ σε πρακτικές προτάσεις και λύσεις, που έχουν εφαρμοστεί στην πράξη στα σχολεία, για τη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού καθώς τα οφέλη της συμπερίληψης τόσο για τους μαθητές και μαθήτριες με αναπηρία, όσο και για τους συμμαθητές τους σε ένα συμπεριληπτικό πλαίσιο, σάς είναι ήδη γνωστά μέσα από την διεθνή βιβλιογραφία και την προσωπική σας εμπειρία στον χώρο της ειδικής αγωγής, καθώς όλα τα μέλη της επιτροπής διαθέτετε πολυετή εμπειρία και θεωρητική γνώση και μπορούν να συνοψιστούν στους παρακάτω άξονες:
- η συμπερίληψη δεν ωφελεί μόνο τα παιδιά με αναπηρία αλλά συνολικά τη σχολική κοινότητα
- τα τυπικώς αναπτυσσόμενα παιδιά αναπτύσσουν ενσυναίσθηση, μαθαίνουν να συνεργάζονται με ανθρώπους διαφορετικών χαρακτηριστικών, αποκτούν δημοκρατική κουλτούρα, μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα που καλλιεργούν τον σεβασμό στη διαφορετικότητα και κυρίως αποδεχόμενα το διαφορετικό μαθαίνουν να αποδέχονται τον εαυτό τους
- η φοίτηση των παιδιών με αναπηρία στο σχολείο της γειτονιάς τους ενδυναμώνει τις τοπικές κοινότητες σύμφωνα και με τις αρχές των βιώσιμων αστικών πόλεων.
Ειδικά για τη φοίτηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση προκειμένου να ξεπεραστεί ο σκόπελος της βαθμολογίας για την προαγωγή των μαθητών και μαθητριών με αναπηρία, προτείνεται:
- Περιγραφική αξιολόγηση των δεξιοτήτων των μαθητών και μαθητριών
- Αξιολόγηση όχι μόνο των ακαδημαϊκών γνώσεων, αλλά και της συμμετοχής, της αυτονομίας, των κοινωνικών δεξιοτήτων, της ποιότητας ζωής στο σχολείο
- Χορήγηση πιστοποιητικού παρακολούθησης, αντί απολυτηρίου Γυμνασίου, στις περιπτώσεις όπου οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν κατορθώνουν να ανταποκριθούν στα ελάχιστα βαθμολογικά κριτήρια που απαιτούνται για την προαγωγή ή την ολοκλήρωση της φοίτησής τους.
Παρακάτω προτείνεται μία σειρά πρακτικών και στρατηγικών για την επίτευξη της δημιουργίας ενός σχολείου για όλους:
-
Στελέχωση των σχολείων:
- Θεσμοθέτηση του ρόλου του Συντονιστή Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών (SEN Coordinator).
- Σύμβουλος σχολικής ζωής
- Αξιοποίηση στα γενικά σχολεία του υπάρχοντος εκπαιδευτικού και ειδικού επιστημονικού προσωπικού (που ήδη στελεχώνουν τα ειδικά σχολεία)
- Παρουσία των ΕΔΥ σε πενθήμερη βάση σε όλα τα σχολεία
- Στελέχωση της σχολικής μονάδας με σχολικό νοσηλευτή, εφόσον σε αυτή φοιτά μαθητής ή μαθήτρια με προβλήματα υγείας
- Ενήλικες – μέντορες- πρόσωπα αναφοράς (κάποιος/α που μπορεί να εμπνεύσει και να μοιραστεί κοινά ενδιαφέροντα με τους μαθητές)
-
Ευέλικτες τάξεις και οργάνωση:
- Ανώτατο όριο 20 μαθητών/μαθητριών στην τάξη
- Συνεκπαίδευση με ταυτόχρονη παρουσία στην τάξη εκπαιδευτικού γενικής και ειδικής αγωγής
- Οι μαθητές με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες τοποθετούνται ισομερώς σε όλα τα τμήματα
- Διάταξη των θρανίων σε κύκλο ή σε ομάδες των 5-6 παιδιών ώστε να εξασφαλίζεται ότι όλοι οι μαθητές και οι μαθήτριες έχουν «διπλανό» ή «διπλανή»
- Οι μαθητές διατηρούν μία ατζέντα (στην πραγματικότητα τετράδιο για καταγραφή των εργασιών και καθηκόντων τους).
- Ταυτόχρονα, υπάρχει ένας πίνακας ανακοινώσεων (άσπρος για χρήση μαρκαδόρου) όπου κάθε εκπαιδευτικός σημειώνει τις εργασίες, οι οποίες παραμένουν καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.
- Δημιουργία ηλεκτρονικής ατζέντας, η οποία υπάρχει σε ψηφιακό περιβάλλον, χρήση ψηφιακών μέσων.
-
Καθολικός σχεδιασμός για τη μαθησιακή διαδικασία Universal Design for Learning (UDL).
Διδασκαλία βασισμένη στη διαφοροποιημένη διδασκαλία, διερευνητική μάθηση και πολυαισθητηριακή προσέγγιση με μέσα και εργαλεία όπως:
- Διαδραστικοί πίνακες (π.χ. ψηφιακά πειράματα, τηλεδιάσκεψη με κάποιον συντηρητή αρχαιοτήτων από το Βρετανικό Μουσείο)
- Δραματοποίηση, πειράματα, έρευνα, ομαδοσυνεργατικές εργασίες με μικτή σύνθεση ως προς τις δυνατότητες των μαθητών (π.χ ραδιοφωνική εκπομπή με θέμα το bullying, δραματοποιημένη απόδοση της αναγνώρισης του Οδυσσέα από την Ευρύκλεια)
- Οπτικοακουστικό υλικό (PowerPoint presentations, audio books, graphic novels π.χ. Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ)
- Χρήση υποστηρικτικής τεχνολογίας (iPad π.χ. GRID for iPad ,TD SNAP, για πληκτρολόγηση για μαθητές με περιορισμένο λειτουργικό λόγο, ψηφιακές ασκήσεις, ηλεκτρονικές τάξεις, π.χ. LMS)
- Προσβάσιμο υλικό (Easy to read, βιβλία για αμβλύωπες)
- Οπτική υποστήριξη και δομημένο περιβάλλον (π.χ. οπτικό πρόγραμμα ημέρας, κοινωνικές ιστορίες, κάρτες οδηγιών
- Τροποποίηση εργασιών και διαδικασιών αξιολόγησης
(π.χ. παράταση χρόνου, προφορική εξέταση, απλούστευση οδηγιών, πχ Σ/Λ, αντιστοίχιση, παροχή υποστηρικτικού οπτικοποιημένου υλικού).
-
Δημιουργία ενός συμπεριληπτικού περιβάλλοντος
Οι μαθητές συμμετέχουν με άξονα την ενσυναίσθηση, τη διάθεση για υποστήριξη και τα κοινά ενδιαφέροντα και φυσικά με γνώμονα την ελεύθερη και αυτόβουλη συμμετοχή.
- Υποστηρικτικό σύστημα συνομηλίκων – Peer support και Buddy systems (π.χ. ο ρόλος του βοηθού-συμμαθητή, το παρεάκι του διαλείμματος, ομάδες συνεργασίας σε εβδομαδιαία βάση)
- Πρόγραμμα καθοδήγησης από 2-3 συμμαθητές κατά την μαθησιακή διαδικασία
- Ανάθεση ρόλων μέσα στην τάξη σε ζευγάρια
- Καλλιέργεια των soft skills (επικοινωνιακό χάρισμα, συναισθηματική νοημοσύνη, δυνατότητα εκπροσώπησης, ευελιξία και προσαρμοστικότητα)
- Εστίαση σε λειτουργικές δεξιότητες ή δεξιότητες ζωής, όταν αυτό κρίνεται παιδαγωγικά κατάλληλο
(π.χ. ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτονομίας, καθημερινής ζωής, κοινωνικής ένταξης).
- Δημιουργία αίθουσας αποφόρτισης, η οποία μπορεί να χρησιμοποιείται από όλα τα παιδιά του σχολείου
- Δημιουργία πεδίων δραστηριοτήτων και παιχνιδιού στους κοινόχρηστους χώρους: τραπέζια και πάγκοι, επιτραπέζια παιχνίδια, πινγκ-πονγκ, μουσικά όργανα
- Συμπεριληπτικές ενδοσχολικές-εξωσχολικές δραστηριότητες με πρωτοβουλία του σχολείου
- Ο κύκλος των νέων: στην αρχή και στο τέλος της εβδομάδας αφιερώνεται μία ώρα σε κάθε τάξη ώστε οι μαθητές να μοιραστούν όσα συνέβησαν στο σχολείο και να αποφασιστούν οι στόχοι της επόμενης (με τον συντονισμό του υπεύθυνου εκπαιδευτικού του τμήματος).
- Στο πλαίσιο των εργαστηρίων δεξιοτήτων μπορούν να ενταχθούν ενημερώσεις, βιωματικές δράσεις σχετικά με τα διαφορετικά είδη της αναπηρίας. Λέμε την αναπηρία με το όνομά της!
- Επισκέψεις φορέων ή ανάπηρων (απλών πολιτών, πολιτικών, καλλιτεχνών, αθλητών) που προωθούν τη συμπερίληψη
- Προβολές ταινιών ή παρακολούθηση θεατρικών παραστάσεων με θέμα την αναπηρία
- Ομάδες παιχνιδιού και αλληλεπίδρασης
- Ομάδες ενδυνάμωσης του μαθητικού πληθυσμού
- Ομάδες ενδυνάμωσης του εκπαιδευτικού προσωπικού
- Ομάδες/ όμιλοι/ εργαστήρια όπου μπορούν να συμμετέχουν τα παιδιά με αναπηρία (π.χ. μουσικό συγκρότημα-χορωδία, κηπουρική, ρομποτική, θέατρο)
- Διοργάνωση πολιτιστικών και αθλητικών εκδηλώσεων
- Διοργάνωση πάρτυ με κοινή συμμετοχή όλων των παιδιών
Συμμετοχή και συνεργασία οικογένειας
- Συμμετοχή της οικογένειας για τον καθορισμό των στόχων και διερεύνηση των ενδιαφερόντων των μαθητών
- Τακτικές ατομικές και οικογενειακές συναντήσεις με τους εκπαιδευτικούς
- Πρόσκληση γονέων για δράσεις (π.χ. ένας γυναικολόγος γονέας μπορεί να κάνει μία σχετική παρουσίαση στα παιδιά στο μάθημα της βιολογίας, ένας ζωγράφος μπορεί να παρουσιάσει μία δράση για το έργο του στο μάθημα των εικαστικών)
- Διοργάνωση σεμιναρίων για όλους τους γονείς
- Δράσεις και εργαστήρια με συμμετοχή γονέων και μαθητών (π.χ. ομάδες παιχνιδιών, εργαστήρια χορού, κατασκευών)
- Διοργάνωση δραστηριοτήτων που εμπλέκουν τις οικογένειες, ώστε να αναπτύξουν σχέσεις μεταξύ τους (π.χ. πικ-νικ, εκδρομές, δράσεις με ενεργούς γονείς)
-
Η φωνή των μαθητών
- Μαθητικά συμβούλια σε κάθε τμήμα και σε επίπεδο σχολείου
- Τακτικές συναντήσεις μαθητικών συμβουλίων (1 κάθε μήνα)
- Mαθητικά συμβούλια που μπορούν μεταξύ άλλων να συναποφασίζουν και να εισφέρουν με ιδέες για την εφαρμογή των συμπεριληπτικών αρχών του σχολείου
Όλες οι παραπάνω προτάσεις είναι πρακτικές που εφαρμόζονται ήδη σε κάποια δημόσια και ιδιωτικά σχολεία με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Και κάπως έτσι ένα σχολείο γίνεται συμπεριληπτικό, δημοκρατικό και ανθρώπινο. Ταυτόχρονα, οι προσαρμογές για την εφαρμογή των αρχών της ειδικής αγωγής δρουν ευεργετικά για όλον τον μαθητικό πληθυσμό. Και κάθε μαθητής ανεξάρτητα από τις ικανότητες, τις δυσκολίες και τις ατομικές του ανάγκες νιώθει ότι ανήκει στο σχολείο του… στο ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ!
Με τη διπλή ιδιότητα της εκπαιδευτικού ειδικής αγωγής και τη μητέρας παιδιού με αναπηρία βρίσκομαι με χαρά στη διάθεση της επιτροπής για να μοιραστώ την εμπειρία μου μέσα από εκπαιδευτικές ιστορίες επιτυχίας που μας κάνουν όλους περήφανους και αισιόδοξους για τη δημιουργία μίας κοινωνίας για όλους και για την καλλιέργεια ενεργών πολιτών.
Γράφει: η Χριστίνα Κοτρώνη, Εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής και μητέρα παιδιού με αναπηρία