Τη σχολική χρονιά 2025-2026 πραγματοποιήθηκε το εκπαιδευτικό και πολιτιστικό πρόγραμμα συμπερίληψης Schooling for All, σε επτά δήμους της Περιφέρειας Αττικής: Δήμο Αθηναίων, Δήμο Βάρης-Βούλας-Βουλιαγμένης, Δήμο Πεντέλης, Δήμο Ηλιούπολης, Δήμο Αγίας Παρασκευής, Δήμο Κορυδαλλού και Δήμο Περάματος.
της Ειρήνης Συνανίδου – Παιδαγωγός προσχολικής ηλικίας – Μητέρα ΑμεΑ
Το πρόγραμμα οργάνωσαν και υλοποίησαν η Together for Autism του Δημήτρη Παπανικολάου και η ομάδα του Nevronas, με την υποστήριξη των: ΔΕΗ, Eurobank, Grant Thornton και Unilever.
Συμμετείχαν περισσότεροι από 5.500 μαθητές/τριες και εκπαιδευτικοί
Η ομάδα μας
Μια ομάδα αποτελούμενη από ανάπηρα και μη ανάπηρα άτομα, που ξεκίνησε με όρεξη και όραμα και που σταδιακά «έδεσε» τόσο αρμονικά και αβίαστα. Μια ομάδα που δούλεψε συνεργατικά και με χαμόγελο. Μια ομάδα που έγινε οικογένεια, όσο κλισέ κι αν ακούγεται αυτό. Εμείς το ζήσαμε και αισθανόμαστε τυχεροί γι’ αυτό.
Ο Δημήτρης Παπανικολάου και η κόρη του, Άρια Παπανικολάου. Ο Δημήτρης είναι πάντα παρών, είναι πρόθυμος, βοηθάει παντού, χαμογελαστός και επικοινωνιακός, με πλούσια εμπειρία ως ομιλητής σε μεγάλα και απαιτητικά ακροατήρια, και με γονεϊκή εμπειρία που σαφέστατα προσδίδει στην ιδιότητά του ως πρέσβης για τον αυτισμό. Ο Αντώνης Εξαρχόπουλος, καλλιτέχνης του Quilling, και ο Νικόλας Τσιγάντες, μουσικός. Η Μαίρη Μητσάκη, που σπουδάζει μουσική, και ο Μιχάλης Πλαστρόπουλος, εκπρόσωποι της αυτιστικής κοινότητας. Ο Κυριάκος Φριλίγκος, χορευτής και μουσικός, άτομο με σύνδρομο Down, που μαζί με την Βαρβάρα Κυπαρίσση, δασκάλα χορού, αποτελούν το αμίμητο χορευτικό ζευγάρι της ομάδας μας. Ο Γιάννης Τσιγκάκος, αθλητής Boccia, ο Γιώργος Καντζίκης, αθλητής του καθιστού θαλάσσιου σκι, και η Νάνσυ Παναγουλοπούλου, δημοσιογράφος, άτομα με κινητική αναπηρία.
Η Μελίνα-Ανδριάννα Κωνσταντίνου, κωφή εικαστικός. Η Γεωργία Πολιά και ο Βασίλης Αντωνιάδης με το Virtual Reality Experience, που πρόσφεραν σε μαθητές και εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στο πρόγραμμα την προσομοίωση της αισθητηριακής καθημερινότητας ενός αυτιστικού ατόμου. Η Όλγα Κάσσαρη, ψυχολόγος, η οποία στελεχώνει τον σταθμό συζήτησης για τον αυτισμό και τις αόρατες αναπηρίες και είναι επίσης δημιουργός των κοινωνικών ιστοριών που στολίζουν με ευφάνταστο τρόπο την έναρξη των προγραμμάτων μας. Η Γιώτα Ευσταθίου και η Νάντια Κλάδη, θέατρο παιδαγωγοί, χρησιμοποιούν το θεατρικό παιχνίδι ως εργαλείο ενσυναίσθησης. Μαθητές του Ειδικού Δημοτικού Σχολείου Τυφλών Καλλιθέας, με την υποστήριξη δασκάλων/εκπαιδευτών τους παίζουν επιτραπέζια παιχνίδια με τους συμμετέχοντες.
Η Πόπη Μάλεση, ψυχολόγος, και ο Νίκος Παγίδας, εργοθεραπευτής, που για εμάς δεν χρειάζονται συστάσεις. Είναι η ψυχή του Nevronas. Είναι αυτοί που άναψαν τη σπίθα. Είναι εκείνοι που έρχονται πρώτοι και φεύγουν τελευταίοι. Είναι τα πρόσωπα αναφοράς για όλη την ομάδα.
Η Πόπη Γεωργακοπούλου, ο Δημήτρης Καπνούλας, η Πένυ Αγγελονίδη και ο Βασίλης Καββαδίας έχουν αναλάβει το οργανωτικό μέρος, τον εξοπλισμό και την εποπτεία για την εύρυθμη λειτουργία του εγχειρήματος, από το πιο απλό έως το πιο σύνθετο: τον ήχο και τις προβολές, τα μικρόφωνα και τους προτζέκτορες, τις οθόνες, τον ρουχισμό της ομάδας, τα banners, τα posters, την επικοινωνία με τους χορηγούς και τους δήμους, καθώς και τα δώρα για όλα τα παιδιά που συμμετέχουν στο Schooling for All. Όλοι, λίγο-πολύ, έχουμε ένα «Πού είναι η Πόπη;» στο στόμα μας…
Η Μαρία Αιμωνιώτου, η Μαριάννα Δευτεραίος-Πέρεζ, o Κυριάκος Τσιγκάκος, η Μαργαρίτα Φριλίγκου κι εγώ συμμετέχουμε σε επικουρικούς ρόλους (support group).
Οι Διερμηνείς Νοηματικής Γλώσσας από την ομάδα HandsUp.
Οι εθελοντές διασώστες του Ερυθρού Σταυρού, που μας συνοδεύουν πάντοτε σε κάθε δράση.
Και ο άνθρωπος που αποθανατίζει όλες τις όμορφες στιγμές μας, ο φωτογράφος και βιντεογράφος μας, Χρήστος Αβραάμ.
Τι κάνουμε ακριβώς;
Κάθε Δήμος μας παραχωρεί και ουσιαστικά μας φιλοξενεί σε έναν προσβάσιμο χώρο (θέσεις στάθμευσης ΑμεΑ, τουαλέτες ΑμεΑ, ράμπες, ανελκυστήρες) για τρεις ημέρες μέσα στη σχολική εβδομάδα.
Το Γραφείο Παιδείας και Πολιτισμού του εκάστοτε Δήμου προσκαλεί κάθε μέρα διαφορετικά σχολεία της πόλης (δημοτικά, γυμνάσια και λύκεια, τυπικά και ειδικά), εξασφαλίζει την ασφαλή πρόσβασή τους στον χώρο και από εκεί και πέρα αναλαμβάνουμε εμείς, η ομάδα του Schooling for All.
Μετά το αρχικό καλωσόρισμα και τη γνωριμία με την ομάδα, προβάλλονται σύντομα βίντεο με κοινωνικές ιστορίες, ώστε τα παιδιά να κατανοήσουν ότι θα μιλήσουμε και θα δούμε τι είναι η αναπηρία, τι είναι η προσβασιμότητα και τι είναι η συμπερίληψη.
Στη συνέχεια χωριζόμαστε σε ομάδες-σταθμούς:
- Χορός με τον Κυριάκο και τη Βαρβάρα.
- Quilling με τον Αντώνη και τη Μαρία.
- Εργαστήριο μουσικής με τον Νικόλα.
- Συζήτηση για τον αθλητισμό και την αναπηρία με τον Γιώργο, τη Νάνσυ και την Πόπη.
- Boccia με τον Γιάννη.
- Ζωγραφική με τη Μελίνα και διερμηνεία στη νοηματική από την HandsUp.
- Θεατρικό παιχνίδι με την Γιώτα και την Νάντια.
- Virtual Reality Experience με τον Βασίλη και τη Γεωργία.
- Συζήτηση για τον αυτισμό με τον Δημήτρη, την Άρια, τη Μαίρη, τον Μιχάλη, την Όλγα και την υπογράφουσα.
- Επιτραπέζια παιχνίδια για τυφλούς και βλέποντες με το Ειδικό Δημοτικό Σχολείο Τυφλών Καλλιθέας.
Κάθε ομάδα παιδιών παραμένει σε κάθε σταθμό περίπου 20-25 λεπτά πριν προχωρήσει στον επόμενο.
Στόχος είναι να περάσουν από όλους τους σταθμούς. Οι μετακινήσεις γίνονται ομαλά και με οργάνωση. Ό,τι δημιουργούν στη ζωγραφική και στο quilling το παίρνουν μαζί τους.
Στο τελευταίο μέρος της δράσης όλοι μαζί χορεύουμε, με εμψυχωτές την Βαρβάρα και τον Κυριάκο, αφού προηγουμένως έχουμε απολαύσει ένα μουσικό performance από τον Νικόλα.
Πριν επιστρέψουν στα σχολεία τους, όλα τα παιδιά λαμβάνουν αναμνηστικά δωράκια.
Ποιο είναι το βαθύτερο νόημα της δράσης;
Τι διαφορετικό έχει το Schooling for All από κάθε άλλη εκπαιδευτική εκδρομή;
Ότι τα παιδιά συναντούν, συνεργάζονται, συνομιλούν και διασκεδάζουν μαζί με εκπροσώπους της αναπηρικής κοινότητας: άτομα που χρησιμοποιούν αμαξίδιο, αυτιστικούς ενήλικες με διαφορετικά προφίλ υποστήριξης, κωφά άτομα, άτομα με σύνδρομο Down και άτομα με αναπηρία όρασης.
Άνθρωποι που αποτελούν ισότιμα μέλη της ομάδας, αμείβονται ισότιμα με όλα τα υπόλοιπα μέλη της, είτε είναι ανάπηρα είτε μη ανάπηρα. Άλλωστε, για την ομάδα μας δεν θα μπορούσε να ισχύει κάτι διαφορετικό.
Με αυτόν τον ουσιαστικό και βιωματικό τρόπο οι μαθητές αντιλαμβάνονται την αξία της συμπερίληψης. Γνωρίζουν το όραμα ενός ενιαίου σχολείου για όλους που θα οδηγήσει σε μια κοινωνία για όλους και, τελικά, σε έναν κόσμο για όλους.
Πώς βίωσα εγώ τη συμμετοχή μου στο Schooling for All
Έχω σπουδάσει και εργάζομαι ως παιδαγωγός προσχολικής και πρωτοσχολικής ηλικίας εδώ και 28 χρόνια. Παράλληλα, είμαι μητέρα του Μιχάλη, 22 ετών, αυτιστικού ατόμου με αυξημένες ανάγκες υποστήριξης.
Συμμετέχουμε μαζί στο εργαστήριο για τον αυτισμό.
Ο Μιχάλης, κάθε φορά που πρόκειται να εργαστεί για το πρόγραμμα Schooling for All, είναι ενθουσιασμένος, γιατί γνωρίζει ότι θα βρίσκεται σε ένα φιλόξενο και υποστηρικτικό περιβάλλον. Βοηθά με προθυμία στο στήσιμο, στη μεταφορά του εξοπλισμού και στην προετοιμασία των δώρων για τα παιδιά. Απαντά σε ερωτήσεις στον βαθμό που μπορεί και ακούει με προσοχή.
Η αλήθεια είναι ότι δεχόμαστε πολλές ερωτήσεις. Συχνά καλούμαστε, τόσο εγώ όσο και ο Δημήτρης Παπανικολάου, να απαντήσουμε μέσα από τα βιώματα και τις εμπειρίες μας ως γονείς αυτιστικών ατόμων. Και πραγματικά έχουμε πολλά να μοιραστούμε. Διαθέτουμε, όμως, και τον τρόπο να επικοινωνούμε αυτές τις εμπειρίες με ουσία, αμεσότητα και μεταδοτικότητα στα παιδιά.
Είναι εντυπωσιακό το πόσο οι μαθητές σέβονται την αλήθεια μας. Καμία ερώτηση δεν είναι δύσκολη, καμία τοποθέτηση ή απορία των παιδιών δεν απορρίπτεται. Είμαστε εκεί για να μοιραστούμε γνώση, εμπειρία και προβληματισμούς. Τα παιδιά δεν κρίνουν με εμπάθεια, αντίθετα, συχνά συνειδητοποιούν ότι τα εμπόδια είναι για να ξεπερνιούνται και τα στερεότυπα για να καταρρίπτονται.
Είναι μια βαθιά γόνιμη εμπειρία για όλους μας, που αφήνει σκέψεις, συναισθήματα και πολύτιμα μαθήματα σε κάθε πλευρά.
Δείχνουμε στα παιδιά βίντεο από τη δουλειά του Μιχάλη και από την αναρρίχηση που κάνει. Τους παρουσιάζουμε εφαρμογές επικοινωνίας με οπτικά βοηθήματα για μη λεκτικά αυτιστικά άτομα, μέσα από το κινητό ή το tablet του. Τους εξηγούμε πώς μπορούν να κάνουν το σχολείο τους πιο συμπεριληπτικό και την παρέα τους πιο ανοιχτή και φιλόξενη για όλους.
Κάθε φορά είναι και καλύτερα. Η ομάδα είναι ένα δυναμικό σύνολο που εξελίσσεται και προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε ακροατηρίου. Το εργαστήριο «ρολάρει», έχουμε βρει τις ισορροπίες μας, σεβόμαστε ο ένας τον χώρο και τη διαφορετικότητα του άλλου, και αυτό το εισπράττουν τα παιδιά.
Ίσως αυτό να είναι και το πολυτιμότερο μάθημα από όλα.
Είμαστε περήφανοι που αποτελούμε κομμάτι μιας τόσο σημαντικής πρωτοβουλίας. Μιας δράσης με ουσιαστικό περιεχόμενο, που αλλάζει ζωές και συμβάλλει στη διαμόρφωση χαρακτήρων, κουλτούρας αποδοχής και έμπρακτης συμπερίληψης για όλους.
Αυτό που κρατώ περισσότερο από τη συμμετοχή μου στο Schooling for All είναι ότι η συμπερίληψη παύει να είναι μια αφηρημένη έννοια και αποκτά πρόσωπο. Γίνεται ο Αντώνης, ο Νικόλας, ο Κυριάκος, ο Μιχάλης, η Μελίνα, η Άρια, ο Γιάννης… Γίνεται οι ιστορίες, τα χαμόγελα, οι δυσκολίες και οι επιτυχίες πραγματικών ανθρώπων που τα παιδιά γνωρίζουν από κοντά.
Κάθε φορά που παρακολουθώ τους μαθητές να συμμετέχουν στο πρόγραμμα, είναι σαν να βλέπω να δημιουργούνται μέσα τους νέοι δρόμοι σκέψης. Να ανοίγονται νέες προοπτικές. Να ανακαλύπτουν ότι οι διαφορές δεν είναι εμπόδιο αλλά πηγή γνώσης και συνεργασίας. Να καταλαβαίνουν ότι ο καθένας μας έχει δυνατότητες, αρκεί να του δοθούν τα κατάλληλα εργαλεία προσβασιμότητας, που ίσως ούτε ο ίδιος δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει.
Γι’ αυτό και το Schooling for All δεν είναι απλώς μια εκπαιδευτική δράση. Είναι μια εμπειρία που αφήνει αποτύπωμα. Ένα μονοπάτι σκέψης που οδηγεί σε μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο ανοιχτή και πιο ανθρώπινη.
Γιατί δεν είμαστε εδώ απλώς για να επιβιώνουμε. Είμαστε εδώ για να ανθίζουμε. Και η συμπερίληψη είναι ο δρόμος που μας επιτρέπει να ανθίζουμε όλοι μαζί.
Δείτε τι έκανε η ομάδα του Schooling for All στους 7 Δήμους που επισκέφθηκε, μαζί με τους μαθητές, τις μαθήτριες και τους εκπαιδευτικούς:
Το “Schooling for All” έκανε την πρεμιέρα του στο NEVRONAS FESTival School Edition 2025!
Schooling for All: Τρεις ημέρες συμπερίληψης στο Δήμο Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης! (Βίντεο)
Το Schooling for All στον Δήμο Ηλιούπολης: Βιωματική μάθηση, ενσυναίσθηση και συμπερίληψη (Βίντεο)
Schooling for All: Τέσσερις ημέρες συμπερίληψης στον Δήμο Πεντέλης (Βίντεο)
Το “Schooling for All” στον Δήμο Αγίας Παρασκευής: Συμπερίληψη και ουσιαστική εκπαίδευση!
Το “Schooling for All” στον Δήμο Κορυδαλλού (Βίντεο)
Το πρόγραμμα «Schooling for All» στο Πέραμα (Βίντεο)
Βρείτε όλα τα κείμενα της στήλης Autism Stories…
Γράφει: η Ειρήνη Συνανίδου – Παιδαγωγός προσχολικής ηλικίας – Μητέρα ΑμεΑ
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology | Νίκος Παγίδας – Εργοθεραπευτής