Τα τελευταία χρόνια, η συζήτηση γύρω από τη νευροδιαφορετικότητα, τη γνωστική λειτουργία και την ψυχική ευεξία έχει εμπλουτιστεί σημαντικά. Γνωρίζουμε πλέον πολύ περισσότερα για τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα, για τη σημασία της αυτορρύθμισης και για τις στρατηγικές που μπορούν να υποστηρίξουν την καθημερινή λειτουργικότητα.
Ωστόσο, υπάρχει ένας παράγοντας που συχνά παραμένει στο περιθώριο της συζήτησης.
Το ίδιο το κτίριο!
Της Ελένης Λεουνάκη- Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη.
Περνάμε περισσότερο από το 80% της ζωής μας μέσα σε εσωτερικούς χώρους. Στο σπίτι, στο σχολείο, στον χώρο εργασίας. Εκεί κοιμόμαστε, εργαζόμαστε, μαθαίνουμε, μεγαλώνουμε τα παιδιά μας και αναζητούμε στιγμές ξεκούρασης.
Κι όμως, όταν αναζητούμε τους παράγοντες που επηρεάζουν τη συγκέντρωση, τη μάθηση ή την ευεξία, σπάνια αναρωτιόμαστε αν το ίδιο το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε συμμετέχει ενεργά σε αυτή την εμπειρία.
Τα τελευταία χρόνια, επιστημονικά πεδία όπως η νευροαρχιτεκτονική, η περιβαλλοντική ψυχολογία και ο σχεδιασμός για τη νευροδιαφορετικότητα στρέφουν όλο και περισσότερο την προσοχή τους στον ρόλο του δομημένου περιβάλλοντος.
Η ποιότητα του αέρα, ο φωτισμός, η ακουστική και η θερμική άνεση δεν αντιμετωπίζονται πλέον μόνο ως τεχνικές παράμετροι ενός κτιρίου, αλλά ως παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν τη γνωστική λειτουργία, τη συμπεριφορά και την καθημερινή εμπειρία των χρηστών του.
Ξεκινώντας από το σπίτι
Η σχέση αυτή αναπτύσσεται εκτενέστερα στο e-book μου «Ξεκίνα από το Σπίτι: Πώς ο σχεδιασμός παθητικού σπιτιού υποστηρίζει την αυτορρύθμιση στη νευροδιαφορετικότητα» (Λεουνάκη, 2026), όπου προτείνεται ένας λειτουργικός διαχωρισμός του εσωτερικού περιβάλλοντος σε δύο αλληλοσυμπληρούμενες διαστάσεις: το Hardware και το Software του κτιρίου.
Η συγκεκριμένη ορολογία δεν αποτελεί τεχνικό όρο της διεθνούς βιβλιογραφίας. Πρόκειται για ένα εννοιολογικό πλαίσιο που χρησιμοποιείται για να περιγράψει με απλό τρόπο δύο διαφορετικά επίπεδα σχεδιασμού, τα οποία, κατά την άποψή μου, πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αλληλένδετα.
Το Hardware αφορά τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ίδιου του κτιρίου.
Την ποιότητα του αέρα.
Τη συνεχή ανανέωση φιλτραρισμένου νωπού αέρα.
Τη θερμική σταθερότητα, χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις.
Τη σωστή διαχείριση της υγρασίας.
Την ακουστική προστασία.
Τη συνολική προβλεψιμότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος.
Με άλλα λόγια, αφορά όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που λειτουργούν διαρκώς στο παρασκήνιο και δημιουργούν τις βασικές συνθήκες διαβίωσης.
Το Software αφορά τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε και οργανώνουμε τον χώρο.
Τη διαρρύθμιση.
Την εργονομία.
Τα χρώματα.
Τις υφές.
Τα φυσικά υλικά.
Τον σχεδιασμό του φωτισμού.
Τη μείωση του οπτικού και αισθητηριακού φορτίου.
Τη συνολική αίσθηση ηρεμίας που μπορεί να αποπνέει ένας χώρος.
Δύο επίπεδα που λειτουργούν μαζί
Τα τελευταία χρόνια δημοσιεύονται εξαιρετικές οδηγίες και ερευνητικές εργασίες σχετικά με τον σχεδιασμό χώρων φιλικών προς τα άτομα με νευροδιαφορετικότητα. Η επιλογή χρωμάτων, η χρήση φυσικών υλικών, η σωστή εργονομία, ο περιορισμός του οπτικού φορτίου και ο κατάλληλος φωτισμός αποτελούν σημαντικές παρεμβάσεις.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι διαφορετικό.
Μπορεί το Software ενός χώρου να αξιοποιήσει πραγματικά τις δυνατότητές του όταν το Hardware του ίδιου του κτιρίου δεν δημιουργεί ένα σταθερό και υγιές εσωτερικό περιβάλλον;
Μπορεί ένας όμορφα σχεδιασμένος χώρος να υποστηρίξει πλήρως τους χρήστες του όταν η ποιότητα του αέρα υποβαθμίζεται;
Όταν η θερμοκρασία μεταβάλλεται συνεχώς;
Όταν η υγρασία δεν ελέγχεται;
Όταν ο θόρυβος αποτελεί μόνιμο χαρακτηριστικό του περιβάλλοντος;
Η πρόταση που διατυπώνεται εδώ δεν είναι ότι το Hardware είναι σημαντικότερο από το Software.
Ούτε ότι η αισθητική, η εργονομία ή ο σχεδιασμός παύουν να έχουν σημασία.
Αντίθετα.
Τα δύο επίπεδα είναι αλληλοσυμπληρούμενα.
Το Software μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την εμπειρία ενός χώρου.
Το Hardware, όμως, δημιουργεί τις βασικές συνθήκες πάνω στις οποίες μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά.
Η έννοια της προβλεψιμότητας
Αν έπρεπε να ξεχωρίσω μία μόνο λέξη που συνοψίζει αυτή την προσέγγιση, θα ήταν η προβλεψιμότητα.
Ένα σπίτι που διατηρεί σταθερή θερμοκρασία, υψηλή ποιότητα αέρα, ελεγχόμενη υγρασία και χαμηλό επίπεδο θορύβου δεν προσφέρει μόνο άνεση.
Προσφέρει ένα περιβάλλον με λιγότερες αιφνίδιες μεταβολές.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία δείχνει ότι η ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος σχετίζεται με τη γνωστική λειτουργία, την ευεξία και τη μαθησιακή απόδοση. Αν και η έρευνα συνεχίζεται και πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοικτά, γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι το κτίριο δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της καθημερινότητάς μας.
Αποτελεί ενεργό μέρος της.
Ίσως, λοιπόν, πριν συζητήσουμε ποιο χρώμα ηρεμεί περισσότερο ή ποια διαρρύθμιση είναι πιο λειτουργική, αξίζει να θέσουμε ένα πιο θεμελιώδες ερώτημα:
Πόσο υγιές και πόσο προβλέψιμο είναι το ίδιο το κτίριο μέσα στο οποίο ζούμε;
Ίσως από εκεί να πρέπει να ξεκινά κάθε συζήτηση για ένα πραγματικά υποστηρικτικό περιβάλλον.
Στο επόμενο άρθρο θα εξετάσουμε γιατί η ποιότητα του εσωτερικού αέρα είναι ίσως ο πιο υποτιμημένος παράγοντας της καθημερινής μας ζωής και τι γνωρίζουμε σήμερα για τη σχέση της με τη γνωστική λειτουργία και την ευεξία.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Barrett, P., Davies, F., Zhang, Y., & Barrett, L. (2015). The impact of classroom design on pupils’ learning: Final results of a holistic, multi-level analysis. Building and Environment, 89, 118–133.
British Standards Institution. (2022). PAS 6463: Design for the Mind – Neurodiversity and the Built Environment.
Haddad, S. et al. (2021). Indoor air quality and ventilation in classrooms: A critical review. Energy and Buildings.
Sternberg, E. M. (2009). Healing Spaces: The Science of Place and Well-Being.
World Health Organization. (2021). WHO Global Air Quality Guidelines.
UNSW Sydney. (2023). Indoor Environmental Quality and ADHD. Sustainability.
Λεουνάκη, Ε. (2026). Ξεκίνα από το Σπίτι: Πώς ο σχεδιασμός παθητικού σπιτιού υποστηρίζει την αυτορρύθμιση στη νευροδιαφορετικότητα. Ebook. ISBN: 978-618-88485-0-4.
Βιογραφικό συγγραφέα
Η Ελένη Λεουνάκη είναι Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου σπουδών (MSc) στον τομέα των Κατασκευών και Διευθύντρια Επαγγελματικού Λυκείου στην Κρήτη. Το επιστημονικό και συγγραφικό της ενδιαφέρον επικεντρώνεται στη σχέση μεταξύ του δομημένου περιβάλλοντος, της ποιότητας του εσωτερικού αέρα, της νευροδιαφορετικότητας και της καθημερινής αυτορρύθμισης, με στόχο τη γεφύρωση της μηχανικής, της εκπαίδευσης και των επιστημών υγείας.
Γράφει: η Ελένη Λεουνάκη – Εκπαιδευτικός Πολιτικός Μηχανικός (ΠΕ81), MSc Διευθύντρια ΕΠΑ.Λ. Χανιά, Κρήτη
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology