Όχι άλλο “οικογενειακό δράμα”.
Η γυναικοκτονία και η έμφυλη σωματική βία δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά. Δεν είναι “καυγάδες που ξέφυγαν”, ούτε “οικογενειακά δράματα”, όπως συχνά παρουσιάζονται από τα ΜΜΕ. Πρόκειται για συστηματικές πράξεις βίας με έμφυλο χαρακτήρα, που προκύπτουν από τη διαχρονική και παγκόσμια αναπαραγωγή πατριαρχικών σχέσεων εξουσίας. Είναι κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα, και όχι ιδιωτικές υποθέσεις.
του Νικόλα Τσιλιβαράκου (Κλινικού Κοινωνικού Λειτουργού – Ειδ. Δραματοθεραπευτή)
Η φυσικοποίηση και κανονικοποίηση της βίας κατά των γυναικών μέσω της γλώσσας, των θεσμών και της κουλτούρας μας συντηρεί ένα επικίνδυνο status quo. Κάθε φορά που ένα θύμα χαρακτηρίζεται απλώς ως “άτυχη” ή “προβληματική” και ο θύτης “παρασυρμένος από πάθος”, αποκρύπτεται η πραγματική φύση του εγκλήματος: η βαθιά ριζωμένη ανισότητα που επιτρέπει την εξουσία πάνω στο σώμα και τη ζωή της γυναίκας.
Η έννοια της γυναικοκτονίας
Η γυναικοκτονία (femicide) ορίζεται ως η δολοφονία μιας γυναίκας ή κοριτσιού λόγω του φύλου της (Radford & Russell, 1992). Περιλαμβάνει πράξεις που εκκινούν από τη θεμελιώδη αντίληψη ότι η ζωή μιας γυναίκας έχει μικρότερη αξία από τη ζωή ενός άνδρα — είτε λόγω κτητικότητας, εξουσίας, τιμής, ελέγχου είτε απλά λόγω της ίδιας της ύπαρξής της ως γυναίκα.
Ειδικές κατηγορίες γυναικοκτονίας περιλαμβάνουν:
• Ενδοοικογενειακή γυναικοκτονία: από σύζυγο ή πρώην σύντροφο.
• “Εγκλήματα τιμής”.
• Γυναικοκτονίες λόγω σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου.
• Προμελετημένες δολοφονίες ως μορφή πειθαναγκασμού ή εκδίκησης.
Στην Ελλάδα, παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις φεμινιστικών οργανώσεων και επαγγελματιών του χώρου, η γυναικοκτονία δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί νομικά ως διακριτή κατηγορία εγκλήματος. Η απουσία αυτής της θεσμικής κατοχύρωσης αποδυναμώνει την κοινωνική και ποινική βαρύτητα του φαινομένου και εμποδίζει την στοχευμένη πρόληψη.
Έμφυλη σωματική βία: Μια πολυδιάστατη απειλή
Η έμφυλη βία εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους: σωματική, ψυχολογική, λεκτική, οικονομική, ψηφιακή και σεξουαλική κακοποίηση. Η βία αυτή δεν είναι μεμονωμένο συμβάν· είναι συνεχής, κυκλική και συχνά αόρατη. Τα θύματα ζουν σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής, φόβου και ψυχικής εξάντλησης.
Η θεωρία του “Κύκλου της Βίας” της Lenore Walker (1979) περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο τα θύματα εγκλωβίζονται σε μια δυναμική έντασης – έκρηξης – μεταμέλειας, η οποία σταδιακά διαβρώνει την προσωπικότητα και την αυτοεικόνα τους.
Οι επιπτώσεις της βίας δεν είναι μόνο άμεσες (τραυματισμοί, εγκυμοσύνες, σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα), αλλά και μακροπρόθεσμες:
• Μετατραυματικό στρες (PTSD)
• Κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές
• Αυτοκτονικός ιδεασμός
• Απομόνωση και κοινωνικός αποκλεισμός
Η ψυχική βλάβη που προκαλείται μπορεί να είναι εξίσου — αν όχι περισσότερο — καταστροφική από τη σωματική.
Δραματοθεραπεία: Επανεγγραφή του τραύματος μέσα από τον ρόλο
Η Δραματοθεραπεία, ως μορφή θεραπείας μέσω της τέχνης και της ενσώματης έκφρασης, αποτελεί ισχυρό εργαλείο στην αποκατάσταση της ταυτότητας του ατόμου. Μέσα από τη συμβολική δράση, την αναπαράσταση και τη δημιουργική αφήγηση, το άτομο μπορεί να εξερευνήσει τραυματικές εμπειρίες με ασφάλεια, να δώσει φωνή σε καταπιεσμένα συναισθήματα και να ανακτήσει τη δύναμή του.
Η δραματοθεραπευτική διεργασία δεν απαιτεί “να ειπωθεί η αλήθεια κατά λέξη“, αλλά επιτρέπει στο άτομο να επεξεργαστεί την αλήθεια του μέσα από το παιχνίδι, το σώμα και τη φαντασία. Το θέατρο γίνεται χώρος επιβίωσης, έκφρασης, ενδυνάμωσης — ένας τόπος όπου το “θύμα” μεταμορφώνεται σε “επιζήσασα” (Jennings, 1998).
Ο ρόλος του Κλινικού Κοινωνικού Λειτουργού: Από τη διαμεσοzλάβηση στην ενδυνάμωση
Ο Κοινωνικός Λειτουργός είναι συχνά η πρώτη “ασφαλής σχέση” που συναντά μια γυναίκα μετά από χρόνια κακοποίησης. Είναι το πρόσωπο που την ακούει χωρίς να την κρίνει, που την πιστεύει όταν άλλοι την αμφισβητούν, που δημιουργεί μαζί της ένα πλάνο ασφάλειας και αποκατάστασης.
Η φεμινιστικά ευαίσθητη κοινωνική εργασία δεν βλέπει τη γυναίκα ως “θύμα που χρειάζεται σωτηρία”, αλλά ως υποκείμενο με φωνή, ικανότητες και επιλογές. Η προσέγγιση οφείλει να:
• Αναγνωρίζει τη διαθεματικότητα (π.χ. μεταναστευτικό καθεστώς, αναπηρία, φτώχεια).
• Στηρίζει χωρίς να πατρονάρει.
• Αντιμετωπίζει τη βία ως συλλογικό και πολιτικό ζήτημα.
Θεσμικές ευθύνες και κοινωνική αφύπνιση
Η αντιμετώπιση της γυναικοκτονίας δεν είναι ατομική υπόθεση. Είναι θεσμική, κοινωνική και πολιτική αναγκαιότητα. Τα βασικά βήματα προς μια ουσιαστική αντιμετώπιση περιλαμβάνουν:
• Νομική αναγνώριση της γυναικοκτονίας ως ιδιαίτερης μορφής εγκλήματος.
• Εκπαίδευση των επαγγελματιών πρώτης γραμμής (αστυνομία, δικαστικό σώμα, υγεία).
• Ολιστικές υπηρεσίες υποστήριξης (καταφύγια, ψυχοθεραπεία, νομική βοήθεια).
• Καμπάνιες πρόληψης από το σχολείο έως τα ΜΜΕ.
• Καταπολέμηση της κουλτούρας της σιωπής και της συνενοχής.
Συμπεράσματα
Η έμφυλη βία και η γυναικοκτονία δεν είναι τυχαία γεγονότα. Είναι συμπτώματα μιας κοινωνίας που ακόμη ανέχεται, νομιμοποιεί ή σιωπηρά αποδέχεται την ανισότητα. Η αλλαγή δεν θα έρθει από μόνη της. Χρειάζεται συλλογική ευθύνη, θεραπευτική φροντίδα, φεμινιστικό βλέμμα και ενεργή πολιτική δράση.
Ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας και κοινωνικής φροντίδας, οφείλουμε να σταθούμε με θάρρος στο πλάι των επιζωσών, να ακούσουμε τη σιωπή τους, να δυναμώσουμε τη φωνή τους και να συμβάλουμε στη ριζική κοινωνική μεταμόρφωση.
Μια κοινωνία χωρίς βία είναι υπόθεση όλων μας.
Βιβλιογραφία (ενδεικτική)
• Radford, J. & Russell, D. (1992). Femicide: The Politics of Woman Killing.
• Walker, L. (1979). The Battered Woman.
• Jennings, S. (1998). Introduction to Dramatherapy: Theory and Practice.
• WHO (2013). Global and regional estimates of violence against women.
Γράφει: o Νικόλας Τσιλιβαράκος (Κλινικος Κοινωνικος Λειτουργος – Ειδ. Δραματοθεραπευτής)
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology