Υπάρχουν στιγμές που ένα παιδί στο φάσμα του αυτισμού αντιδρά έντονα. Φωνάζει, κλαίει, χτυπάει τον εαυτό του ή τους γύρω του.
Και τότε συχνά ακούμε τη φράση: «Είχε έκρηξη σήμερα, χωρίς κάποιον λόγο».
Χωρίς λόγο; Ή μήπως χωρίς λόγο που να έγινε αντιληπτός από τους ανθρώπους γύρω του;
της Ειρήνη Φραγκάκη – Συγγραφέας
Αναρωτιέμαι, όμως, πόσο εύκολο είναι να πούμε ότι δεν υπήρχε λόγος, όταν πολλές φορές το ίδιο το παιδί δεν έχει τον τρόπο να μας εξηγήσει τι το ενόχλησε. Μπορεί να ήταν ένας δυνατός ήχος, μια ξαφνική κραυγή, πολλές φωνές μαζί, μια αλλαγή στο περιβάλλον ή απλώς μια συσσώρευση ερεθισμάτων που κάποια στιγμή έγινε ανυπόφορη. Για εμάς μπορεί να μοιάζει ασήμαντο. Για εκείνο, όμως, μπορεί να είναι αρκετό για να χάσει την ηρεμία του.
Και κάπου εκεί χρειάζεται να σταματήσουμε να κοιτάζουμε μόνο την αντίδραση και να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι την προκάλεσε.
Δεν είναι όλα θέμα συμπεριφοράς. Μερικές φορές είναι θέμα περιβάλλοντος.
Ένα ειδικό σχολείο έχει πρόγραμμα, μαθήματα, θεραπείες, δραστηριότητες και συγκεκριμένους στόχους. Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Όμως τα παιδιά δεν είναι ίδια μεταξύ τους και δεν μπορούν να ανταποκρίνονται όλα με τον ίδιο τρόπο, στον ίδιο χρόνο και κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να ολοκληρώσει μια δραστηριότητα. Ένα άλλο μπορεί να δυσκολεύεται με τον θόρυβο. Κάποιο άλλο ίσως χρειάζεται ένα μικρό διάλειμμα για να ηρεμήσει πριν συνεχίσει. Δε γίνεται να περιμένουμε από όλα τα παιδιά να ακολουθούν το πρόγραμμα με τον ίδιο τρόπο, σαν να μην υπάρχουν διαφορετικές ανάγκες και δυνατότητες. Η τήρηση ενός ωρολογίου προγράμματος δεν είναι από μόνη της επιτυχία, αν στην πορεία ένα παιδί πιέζεται τόσο ώστε να μην μπορεί να συμμετέχει ουσιαστικά. Η εκπαίδευση χρειάζεται στόχους, αλλά χρειάζεται και ευελιξία.
Χρειάζεται να προσαρμόζεται στο παιδί και όχι να περιμένει διαρκώς από το παιδί να προσαρμοστεί σε αυτήν.
Πόσο καλά γνωρίζουμε πραγματικά τα παιδιά που έχουμε απέναντί μας;
Η δουλειά ενός εκπαιδευτικού ειδικής αγωγής δεν είναι εύκολη. Απαιτεί υπομονή, γνώση, παρατηρητικότητα και μεγάλη ψυχική αντοχή. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν καθημερινά οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτά τα σχολεία. Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κενά που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Η θεωρητική γνώση του αυτισμού είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί πάντα για να αντιμετωπίσει κανείς όσα συμβαίνουν στην πράξη. Κάθε παιδί έχει τον δικό του τρόπο να επικοινωνεί, να αντιλαμβάνεται τον κόσμο και να εκφράζει τη δυσφορία του.
Εκπαιδευτικοί με κατάρτιση, αλλά και με ουσιαστική επιμόρφωση
Εδώ προκύπτει ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα. Διαθέτει το εκπαιδευτικό προσωπικό την απαραίτητη γνώση και υποστήριξη για να ανταποκριθεί στις σύνθετες ανάγκες των παιδιών που αναλαμβάνει;
Χρειάζεται, λοιπόν, ο εκπαιδευτικός να μπορεί να παρατηρεί, να αναγνωρίζει τι δυσκολεύει το παιδί και να αλλάζει την προσέγγισή του όταν βλέπει ότι κάτι δε λειτουργεί. Δε γίνεται κάθε δυσκολία να αντιμετωπίζεται με την ίδια μέθοδο ούτε κάθε έντονη αντίδραση να θεωρείται απλώς ένα πρόβλημα που πρέπει να σταματήσει.
Ένας εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής χρειάζεται να μπορεί να αναγνωρίζει ενδείξεις αισθητηριακής επιβάρυνσης, να αντιλαμβάνεται πότε μια απαίτηση υπερβαίνει τις δυνατότητες του παιδιού εκείνη τη δεδομένη στιγμή και να γνωρίζει πώς να προσεγγίσει μια κατάσταση απορρύθμισης χωρίς να την επιδεινώσει.
Χρειάζεται, επίσης, να κατανοεί ότι η ίδια πρακτική δε λειτουργεί απαραίτητα για όλα τα παιδιά, ακόμη κι αν έχουν την ίδια διάγνωση. Η ειδική αγωγή δεν είναι εφαρμογή μιας ενιαίας συνταγής. Είναι μια διαρκής διαδικασία μάθησης, αξιολόγησης και προσαρμογής.
Όταν ένα παιδί φτάνει στο σημείο να χτυπάει τον εαυτό του ή τους άλλους, δεν αρκεί να προσπαθήσουμε να το ηρεμήσουμε εκείνη τη στιγμή. Χρειάζεται να αναζητήσουμε τι συνέβη πριν από αυτήν την αντίδραση και τι μπορούμε να αλλάξουμε ώστε να μην επαναληφθεί. Αυτό απαιτεί γνώση, σωστή προετοιμασία και συνεχή επιμόρφωση. Απαιτεί, όμως, και ένα σχολείο που δίνει στους εκπαιδευτικούς του τα απαραίτητα μέσα και την υποστήριξη για να κάνουν σωστά τη δουλειά τους.
Η συνεργασία δεν πρέπει να σταματά στην ενημέρωση των γονιών.
Η οικογένεια, γνωρίζει το παιδί μέσα από την καθημερινότητά του. Γνωρίζει τι το ηρεμεί, τι το δυσκολεύει, ποιες αλλαγές έχει παρουσιάσει και πώς αντιδρά σε διαφορετικές καταστάσεις. Το σχολείο από την άλλη, βλέπει πλευρές του παιδιού που μπορεί να μην εμφανίζονται στο σπίτι. Οι εκπαιδευτικοί παρατηρούν τις σχέσεις του με τα άλλα παιδιά, τη συμμετοχή του στις δραστηριότητες και τις δυσκολίες που προκύπτουν μέσα στην τάξη.
Οι ειδικοί που το παρακολουθούν μπορούν να προσφέρουν τη δική τους επιστημονική γνώση και καθοδήγηση.
Όταν όλες αυτές οι πληροφορίες συνδυάζονται, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να κατανοήσουμε πραγματικά τι συμβαίνει.
Όταν, όμως, ο καθένας λειτουργεί ξεχωριστά, πολλά σημαντικά στοιχεία χάνονται. Και τελικά το παιδί βρίσκεται στη μέση, ενώ οι άνθρωποι που το φροντίζουν δεν έχουν μια κοινή εικόνα για τις ανάγκες του.
Η επικοινωνία ανάμεσα στην οικογένεια, το σχολείο και τους θεραπευτές δεν πρέπει να γίνεται μόνο όταν προκύπτει κάποιο πρόβλημα. Πρέπει να είναι μέρος της καθημερινής φροντίδας και εκπαίδευσης.
Και το σχολικό περιβάλλον χρειάζεται να αλλάζει όταν κάτι δε λειτουργεί.
Δεν είναι μόνο η αίθουσα διδασκαλίας που επηρεάζει ένα παιδί. Είναι και το διάλειμμα, οι φωνές των άλλων παιδιών, οι μετακινήσεις, το σχολικό λεωφορείο, οι αλλαγές δραστηριοτήτων, ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο του απευθύνονται οι ενήλικες.
Αν γνωρίζουμε ότι ένα παιδί δυσκολεύεται με τους δυνατούς ήχους, δεν περιμένουμε να ξεσπάσει για να αναζητήσουμε λύση. Μπορούμε να φροντίσουμε να φοράει τα ακουστικά του σε περιόδους έντονου θορύβου, να έχει πρόσβαση σε έναν πιο ήσυχο χώρο ή να απομακρύνεται για λίγο από μια κατάσταση που το επιβαρύνει.
Μικρές αλλαγές μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά στην καθημερινότητά του. Κι αυτό που χρειάζεται να καταλάβουμε καλύτερα είναι πως η πρόληψη είναι εξίσου σημαντική με τη διαχείριση μιας κρίσης.
Δεν περιμένουμε από ένα παιδί να φτάσει στα όριά του για να ασχοληθούμε με όσα το δυσκολεύουν.
Δεν ζητάμε το τέλειο. Ζητάμε το αυτονόητο.
Κανένας γονιός δεν περιμένει να πάει το παιδί του σ’ ένα σχολείο χωρίς δυσκολίες. Θα το ήθελε αλλά ξέρει ότι δε θα γίνει ποτέ. Ούτε υπάρχουν εκπαιδευτικοί που μπορούν να έχουν πάντα όλες τις απαντήσεις. Υπάρχουν, όμως, πράγματα που δεν πρέπει να θεωρούνται υπερβολικές απαιτήσεις, όπως το να ακούγεται ο γονιός, να παρατηρείται ουσιαστικά το παιδί, να υπάρχει συνεργασία και να αναζητούνται λύσεις όταν κάτι δε λειτουργεί.
Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται στήριξη, επιμόρφωση και κατάλληλες συνθήκες εργασίας. Τα παιδιά χρειάζονται ανθρώπους που θα προσπαθούν να τα καταλάβουν, ακόμη κι όταν δεν μπορούν να εξηγήσουν με λόγια τι τους συμβαίνει. Και οι γονείς χρειάζονται να αισθάνονται ότι δεν είναι μόνοι τους σε αυτήν την προσπάθεια.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο σημαντικό που πρέπει να θυμόμαστε όταν μιλάμε για την ειδική αγωγή. Δεν αρκεί να μάθουμε στα παιδιά πώς να λειτουργούν μέσα στο σχολείο. Πρέπει να μάθουμε κι εμείς πώς να λειτουργούμε δίπλα τους.
Δε χρειάζεται να φωνάξει το παιδί για να το ακούσουμε.
Δε χρειάζεται να φτάσει σε κρίση για να καταλάβουμε ότι κάτι το δυσκολεύει.
Χρειάζεται απλώς να είμαστε πρόθυμοι να το παρατηρήσουμε, να το ακούσουμε με τον τρόπο που μπορεί να επικοινωνήσει και να προσπαθήσουμε πραγματικά να το καταλάβουμε.
Γράφει: η Ειρήνη Φραγκάκη – Συγγραφέας
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology
