Ο λόγος ποτέ δεν είναι ουδέτερος… Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε διαμορφώνουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε, που ερμηνεύουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, που νομιμοποιούμε πρακτικές, σχέσεις και εξουσίες. Για δεκαετίες, οι νευροαποκλίνουσες εμπειρίες περιγράφονταν με όρους που γεννήθηκαν χωρίς τη συμμετοχή των ίδιων των ατόμων και συχνά εναντίον τους. Όροι παθολογικοποιητικοί, βασισμένοι στο έλλειμμα, σιωπηλά βίαιοι.
Αυτό το γλωσσάρι δεν είναι απλώς μια συλλογή ορισμών για την νευροποικιλότητα, είναι ένα εργαλείο απο-εκπαίδευσης από την κανονικότητα και επαναδιεκδίκησης του νοήματος ύπαρξης των νευροαποκλινόντων. Μαθαίνοντας αυτούς τους όρους, δεν «υιοθετούμε μία ορολογία», ο σκοπός είναι να αναγνωρίσουμε ιστορίες, εμπειρίες και γνώση που για πολύ καιρό αγνοήθηκαν ή απαξιώθηκαν. Η γνώση αυτής της γλώσσας είναι πράξη χειραφέτησης. Η γλώσσα μας επιτρέπει να ονομάζουμε την εμπειρία των νευροαποκλινόντων χωρίς ντροπή, να αντιστεκόμαστε στην παθολογικοποίηση, να χτίζουμε σχέσεις αμοιβαιότητας και να διεκδικούμε χώρους όπου η διαφορά δεν χρειάζεται να απολογείται για την ύπαρξή της.
Επιστημολογικό και Θεωρητικό Πλαίσιο
Μέρος 1: Θεμελιώδεις Έννοιες / Foundational Concepts
Μέρος 2: Κοινωνικά και Φιλοσοφικά Θεμέλια / Sociocultural Foundations
Μέρος 3: Επικοινωνία και Αμοιβαιότητα / Communication and Double Empathy
Μέρος 4: Νέα Γλωσσικά και Αξιακά Σχήματα / Language and Values of the Neurodiversity Paradigm
Μέρος 5: Παιδαγωγικές Πρακτικές / Educational Practices
Βιβλιογραφία / References
ΜΕΡΟΣ 1: ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
Foundational Concepts of the Neurodiversity Paradigm
Νευροδιαφορετικότητα
Neurodiversity
Η φυσική ποικιλομορφία των ανθρώπινων εγκεφάλων και τρόπων σκέψης. Ο όρος που εισηγαγε η Judy Singer (1998) και έκτοτε συνδιαμορφώθηκε από πλήθος αυτιστικών επιστημόνων και ερευνητών που υπογραμμίζει ότι οι διαφορές που εκδηλώνουν οι άνθρωποι στη γνωστική, συναισθηματική και αισθητηριακή λειτουργία τους είναι φυσικές, ποικιλόμορφες και όχι παθολογικές.
Νευροδιαφορετικότητα ως επιστημολογικό παράδειγμα
Neurodiversity Paradigm
Το επιστημολογικό πλαίσιο που θεωρεί τη διαφορετική νευρολογική κατάσταση ως φυσιολογική έκφραση της ανθρώπινης ποικιλομορφίας, σε αντιπαράθεση με το ιατρικό μοντέλο που παθολογικοποιεί κάθετί που διαφέρει από τις νευροτυπικές νόρμες.
Νευροαποκλίνων (ND)
Neurodivergent
Άτομο του οποίου ο τρόπος λειτουργίας αποκλίνει από τις κοινωνικά αναμενόμενες νόρμες.
Νευροτυπικός (NT)
Neurotypical
Άτομο του οποίου η γνωστική και κοινωνική λειτουργία εναρμονίζεται με τις κυρίαρχες νόρμες.
Νευροδιαφορετική Ταυτότητα
Neurodivergent Identity
Η κατανόηση της νευρολογικής διαφοράς ως στοιχείο ταυτότητας και υπερηφάνειας, όχι ως “διαταραχή”.
Κίνημα Νευροδιαφορετικότητας
Neurodiversity Movement
Κοινωνικό κίνημα που αναδύθηκε τη δεκαετία του ’90 από την αυτιστική κοινότητα, προωθώντας την αποπαθολογικοποίηση και την αυτοδιάθεση.
Νευροεπιβεβαιωτική Προσέγγιση
Neuroaffirmative Practice
Θεραπευτική και παιδαγωγική στάση που στηρίζεται στη δημιουργία σύνδεσης και την προσαρμογή του περιβάλλοντος αντί στη «συμμόρφωση» των νευροαποκλινόντων.
Νευρο-οικολογία
Neuro-ecology
Η δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα στη διαφορετική νευρολογία και το περιβάλλον. Η δυσκολία προκύπτει όταν υπάρχει ασυμφωνία (mismatch).
Νευροποικιλότητα
Neuropluralism
Η θεώρηση ότι πολλοί τρόποι σκέψης και εμπειρίας συνυπάρχουν και ωφελούν συλλογικά την κοινωνία.
ΜΕΡΟΣ 2: ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΘΕΜΕΛΙΑ
Sociocultural Foundations of the Neurodiversity Paradigm
Κοινωνικό Μοντέλο Αναπηρίας
Social Model of Disability
Η αναπηρία προκύπτει ως αποτέλεσμα κοινωνικών εμποδίων, όχι ατομικού ελλείμματος που εδράζει στο άτομο.
Ιατρικό Μοντέλο Αναπηρίας
Medical Model of Disability
Ερμηνεύει τη διαφορά ως βλάβη ή ανεπάρκεια που πρέπει να θεραπευτεί.
Μισαναπηρισμός
Ableism
Ιδεολογία που θεωρεί την “κανονικότητα” ανώτερη και επιδιώκει τη συμμόρφωση σε αυτήν κάθε ατόμου που διαφέρει.
Εσωτερικευμένος Μισαναπηρισμός
Internalized Ableism
Η εσωτερίκευση και η αποδοχή από το ίδιο το άτομο των προκαταλήψεων κατά της διαφοράς του.
Επιστημική Αδικία
Epistemic Injustice
Η υποτίμηση της γνώσης που προέρχεται από τις ίδιες τις νευροαποκλίνουσες (ND) εμπειρίες.
Στίγμα
Stigma
Κοινωνική διαδικασία αποκλεισμού και απαξίωσης λόγω διαφοροποίησης από τον νευρότυπο της πλειοψηφίας (ΝΤ).
Κρυφό Αναλυτικό Πρόγραμμα
Hidden Curriculum
Οι άγραφοι κοινωνικοί κανόνες που οι ND μαθητές συχνά δυσκολεύονται να μάθουν.
Διπλή Ενσυναίσθηση ως Κοινωνική Θεωρία
Double Empathy as Social Theory
Η κοινωνική αποτυχία αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ ND και NT ανθρώπων.
Διαθεματικότητα
Intersectionality
Η συνύφανση των πολλαπλών ταυτοτήτων (φύλο, φυλή, τάξη, ND, σεξουαλικός προσανατολισμός).
Κοινοτική Φροντίδα
Community Care
Η συλλογική φροντίδα ως απάντηση στην ατομικιστική “ανθεκτικότητα”.
Αντίσταση στην Παθολογικοποίηση
Resistance to Pathologization
Απορρίπτει την ιδέα της διαφοράς ως διαταραχής και διεκδικεί δικαίωμα ύπαρξης χωρίς όρους.
ΜΕΡΟΣ 3: ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΑΜΟΙΒΑΙΟΤΗΤΑ
Communication and the Double Empathy Framework
Πρόβλημα Διπλής Ενσυναίσθησης
Double Empathy Problem
Οι δυσκολίες επικοινωνίας ND–NT είναι αμοιβαίες, όχι μονόπλευρες.
Αμοιβαία Παρεξήγηση
Reciprocal Misunderstanding
Κάθε πλευρά παρερμηνεύει τις κοινωνικές εκφράσεις της άλλης.
Αυτιστικό Στυλ Επικοινωνίας
Autistic Communication Style
Άμεσος, κυριολεκτικός, ειλικρινής και εστιασμένος λόγος, όχι έλλειμμα, αλλά διαφορετικό μοντέλο επικοινωνίας.
Αυτιστική–Αυτιστική Συνεννόηση
Autistic-to-Autistic Communication
Η αλληλεπίδραση μεταξύ αυτιστικών ατόμων είναι συχνά πιο αποτελεσματική.
Masking (Αυτιστική συγκάλυψη)
Η μίμηση νευροτυπικών συμπεριφορών για αποδοχή, που οδηγεί σε εξάντληση.
Autistic Burnout (Αυτιστική Εξουθένωση)
Σωματική και συναισθηματική κατάρρευση λόγω χρόνιας «προσαρμογής».
Monotropism (Μονοτροπισμός)
Η τάση εστίασης σε περιορισμένο αριθμό ενδιαφερόντων με πολύ βαθιά προσοχή και εστίαση.
Sensory Mismatch (Αισθητηριακή Αναντιστοιχία)
Η διαφορετική αισθητηριακή επεξεργασία ως βάση συμπεριφορών παρεξηγημένων ως “προβληματικών”.
Context Blindness (Τύφλωση Πλαισίου)
Δυσκολία προσαρμογής του νοήματος στο κοινωνικό πλαίσιο· διαφορετικός τρόπος εστίασης.
Declarative Language (Δηλωτική Γλώσσα)
Η χρήση γλώσσας που προσκαλεί σε στοχασμό αντί να δίνει εντολές·- Πρόκειται για βασικό ND affirming εργαλείο.
ΜΕΡΟΣ 4: ΝΕΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΚΑΙ ΑΞΙΑΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ
Language, Ethics and Core Values
Identity-First Language (Γλώσσα Προτεραιότητας Ταυτότητας)
Πολιτική δήλωση ταύτισης με τον ιδιαίτερο νευρότυπο του ατόμου (π.χ αυτιστικός, δυσλεξικός, ΔΕΠΥτης )
Person-First Language (Γλώσσα Προτεραιότητας Προσώπου)
Εμφανίζει το άτομο “ξεχωριστά” από τον νευρότυπό του (άτομο με αυτισμό, άτομο με ΔΕΠΥ).
Autistic Culture (Αυτιστική Κουλτούρα)
Αυτόνομη κουλτούρα επικοινωνίας, αισθητικής και αξιών.
Performative Inclusion (Επιδεικτική Συμπερίληψη)
Επιφανειακή “αποδοχή” χωρίς ουσιαστική αλλαγή δομών.
Community Knowledge (Κοινοτική Γνώση)
Η εμπειρική γνώση που γεννιέται μέσα στις ND κοινότητες.
Acceptance vs Tolerance (Αποδοχή vs Ανοχή)
Από την ανοχή της διαφορετικότητας στην αυθεντική αποδοχή της.
Well-being vs Compliance (Ευημερία vs Συμμόρφωση)
Η ευημερία των αντικαθιστά τη συμμόρφωση ως δείκτης επιτυχίας.
Empowerment (Ενδυνάμωση)
Η συλλογική ανάκτηση φωνής και αυτοδιάθεσης.
Belonging (Αίσθηση Ανήκειν)
Η ασφάλεια του να είσαι μέρος του συνόλου χωρίς να χρειάζεται να αλλάξεις.
Validation (Επικύρωση)
Η αναγνώριση της εμπειρίας των νευροαποκλινόντων ως έγκυρης και πραγματικής.
Authenticity (Αυθεντικότητα)
Η ελευθερία να είσαι ο εαυτός σου. Η προϋπόθεση της ψυχικής ισορροπίας.
Psychological Safety (Ψυχολογική Ασφάλεια)
Το δικαίωμα να εκφράζεσαι χωρίς φόβο απόρριψης ή γελοιοποίησης.
Mutuality (Αμοιβαιότητα)
Η ισότιμη σχέση που βασίζεται στη αλληλοκατανόηση και όχι στην ιεραρχία.
Agency (Αυτοδιάθεση)
Η δυνατότητα να αποφασίζεις για τον εαυτό σου, ένα θεμέλιο ηθικής πράξης.
Compassionate Curiosity (Συμπονετική Περιέργεια)
Η κατανόηση αντί για αξιολόγηση. Τι προσπαθεί να πει αυτή η συμπεριφορά;.
Inclusive Epistemology (Συμπεριληπτική Επιστημολογία)
Αναγνώριση πολλαπλών τρόπων γνώσης – βιωματικών, κοινοτικών, αισθητηριακών.
Belief in Difference (Πίστη στη Διαφορά)
Η διαφορά ως πηγή πολιτισμικού πλούτου και σχέσης, όχι δυσλειτουργίας.
ΜΕΡΟΣ 5: ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ
Educational Practice
Νευροεπιβεβαιωτική στάση
Neuroaffirmative Therapy
Αποφεύγει στόχους “διόρθωσης” και εστιάζει στη δημιουργία σύνδεσης και ασφάλειας.
Co-regulation (Συρρύθμιση)
Η παρουσία ενός ρυθμισμένου «άλλου» βοηθά στη συναισθηματική σταθερότητα.
Self-regulation (Αυτορρύθμιση)
Η ικανότητα αναγνώρισης και ρύθμισης της εσωτερικής ενεργοποίησης.
Sensory Safety (Αισθητηριακή Ασφάλεια)
Δημιουργία περιβάλλοντος που σέβεται τις διαφορετικές αισθητηριακές ανάγκες.
Strengths-based Approach (Προσέγγιση Δυνατών Σημείων)
Η μάθηση και θεραπεία βασίζονται στα ενδιαφέροντα και στα χαρίσματα του ατόμου
Autonomy Support (Υποστήριξη Αυτονομίας)
Προάγει το δικαίωμα επιλογής και αυτοδιάθεσης.
Relational Safety (Ασφάλεια Σχέσης)
Απουσία αξιολόγησης και απόρριψης, βάση για εμπιστοσύνη και ανάπτυξη.
Demand Sensitivity (Ευαισθησία στις Απαιτήσεις)
Προσαρμογή του περιβάλλοντος ώστε να μειώνεται η πίεση, ιδιαίτερα σε PDA αυτιστικό προφίλ.
Ecological Fit (Οικολογική Προσαρμογή)
Η δυσκολία προκύπτει από την ασυμφωνία περιβάλλοντος–ατομικών αναγκών, όχι από το ίδιο το άτομο.
Βιβλιογραφία
Walker, N. (2021). Neuroqueer heresies: Notes on the neurodiversity paradigm, autistic empowerment, and post-normal possibilities. Autonomous Press.
Botha, M. (2022). Autistic moral exhaustion.
Chapman, R., & Runswick-Cole, K. (2023). Neurodiversity and the coloniality of normality. [Publisher not specified]. den Houting, J. (2019). Neurodiversity: An insider’s perspective. Autism, 23(2), 271-273. https://doi.org/10.1177/1362361318820762
Davies, J., Smith, L., & Brown, K. (2024). “A Good Transition Is Just Key”: The Views and Experiences of Disability Support Staff Supporting Autistic Students Transitioning to University. https://doi.org/10
Rogers, C. (1961). On becoming a person: A therapist’s view of psychotherapy. Houghton Mifflin. Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed. Herder and Herder.
Maté, G. (2022). The myth of normal: Trauma, illness & healing in a toxic culture. Greystone Books.
Dwyer, P. (2022). The neurodiversity approach(es): Human development. Human Development, 65(4), 215-230. https://doi.org/10.1159/000523723
Fletcher-Watson, S., Brook, K., Hallett, S., Murray, F., & Crompton, C. J. (2022). Transdiagnostic research and the neurodiversity paradigm commentary. Child & Adolescent Psychiatry and Mental Health, 16(1), 18. https://doi.org/10.1186/s13034-022-00515-0
Sutherland, H. E. A., Pellicano, E., & Charman, T. (2025). ‘A difference in typical values’: Autistic perspectives on social communication. Scandinavian Journal of Disability Research, 27(1), 1-17. https://doi.org/10.16993/sjdr.1184
Le Cunff, A.-L., Ross, F., Westwood, S. J., Koya, S., Caldwell, D. M., Russell, A. E., & Dommett, E. J. (2025). Key research questions to support neurodiversity in higher education: A participatory priority setting exercise. Education Sciences, 15(7), 839. https://doi.org/10.3390/educsci15070839
McDowall, A., & Kiseleva, M. (2024). A rapid review of supports for neurodivergent students in higher education: Implications for research and practice. Orca
Horton, E. (2024). Empowering voices: Fostering reflective dialogue and redefining research dynamics in participatory approaches with the autistic community. Journal of Participatory Research Methods, jprm.scholasticahq.com
Sutherland, H. E. A., Pellicano, E., & Charman, T. (2025). Neurodivergent (Autism & ADHD) student experiences of access in higher education. Higher Education, https://doi.org/10.1007/s10734-024-01319-6
Cohn, E. G. (2025). From principle to practice: Creating neurodiversity-affirming supports for autistic students in higher education.
Austermann, Q., Gelbar, N. W., Reis, S. M., & Madaus, J. W. (2023). The transition to college: Lived experiences of academically talented students with autism. Frontiers in Psychiatry, 14. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1125904
Horlin, C. (2024). Thriving… or just surviving? Autistic journeys in higher education. https://doi.org/10.1007/s11920-024-01560-x
Milton, D. E. M. (2012). On the ontological status of autism: the ‘double empathy problem’. Disability & Society, 27(6), 883-887. https://doi.org/10.1080/09687599.2012.710008
Milton, D., Gurbuz, E., & López, B. (2022). The ‘double empathy problem’: Ten years on. Autism, 26(8), 1901-1903. https://doi.org/10.1177/13623613221129123
Ciurana, M. B. (2025). Exploring university faculty and autistic students’ voices on transition and inclusion in higher education.
Butcher, L., & Lane, S. (2024). Neurodivergent (Autism & ADHD) student experiences of access and inclusion in higher education: An ecological systems theory perspective. Higher Education, https://doi.org/10.1007/s10734-024-01319-6
Davies, J., et al. (2024). “A Good Transition Is Just Key”: The views and experiences of disability support staff supporting autistic students transitioning to university.
Jenks, E., Selman, F., Harmens, M., Graham, R., Boon, S., Tran, T., Hobson, H., Eagle, S., & Sedgewick, F. (2025). Participatory research with autistic students in higher education: Experiences and recommendations from developing a training programme. Journal of Participatory Research Methods, 6(3). https://doi.org/10.35844/001c.137307
Quigley, E. (2025). Neurodiversity in higher education: double masking by autistic and ADHD students. Journal of Postsecondary Education and Disability, 38(2), 98-116. https://doi.org/10.1080/08856257.2025.2511369
Aguilera Rodríguez, G., Márquez González, C. V., Villaseñor-Cabrera, T. J., & Valadez Sierra, M. d. l. D. (2024). University experiences of students and graduates with neurodiversity: tools for creating a specialized mentoring program related to working life. Frontiers in Education, 9, 1432930. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1432930