Η ανάπτυξη της οπτικής λειτουργίας αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα για τη μαθησιακή επίδοση και τη λειτουργική συμμετοχή του παιδιού στο σχολικό και καθημερινό περιβάλλον. Συχνά, δυσκολίες όπως η ανάγνωση, η αντιγραφή από τον πίνακα και η εύκολη κόπωση κατά τη διάρκεια οπτικά απαιτητικών δραστηριοτήτων πολλές φορές δεν αποδίδονται σε διαταραχές της οπτικής οξύτητας, αλλά σε δυσλειτουργίες της οπτικοκινητικής οργάνωσης και της διόφθαλμης συνεργασίας.
των Λαζαρίδη Μελίντα και Σάββας Λαζαρίδης – Συμπεριφορικοί Οπτομέτρες / BL VisionTherapy
Η διόφθαλμη όραση (binocular vision) αναφέρεται στην ικανότητα των δύο οφθαλμών νά συνεργάζονται αποτελεσματικά, ώστε να παράγεται μία ενιαία και σταθερή οπτική αντίληψη. Περιλαμβάνει επιμέρους μηχανισμούς όπως η σύγκλιση και απόκλιση, η οπτική προσήλωση (fixation), καθώς και οι οφθαλμοκινητικές δεξιότητες (σακκαδικές κινήσεις και ομαλή παρακολούθηση). Οι δεξιότητες αυτές αποτελούν τη βάση για την ανάπτυξη σύνθετων λειτουργιών, όπως η ανάγνωση, η γραφή και η οπτικοκινητική ολοκλήρωση.
Διαταραχές στη διόφθαλμη λειτουργία μπορεί να εκδηλωθούν με συμπτώματα όπως θολή ή διπλή όραση, κεφαλαλγίες κατά την ανάγνωση, δυσκολία στην ομαλή παρακολούθηση κειμένου, μειωμένη αντίληψη βάθους και αυξημένη οπτική κόπωση, επηρεάζοντας άμεσα τη σχολική απόδοση.
Παράλληλα, τα αρχέγονα (πρωτογενή) αντανακλαστικά αποτελούν βασικά νευροαναπτυξιακά πρότυπα που εμφανίζονται ήδη από την ενδομήτρια ζωή και ρυθμίζονται κυρίως από το εγκεφαλικό στέλεχος. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, αναστέλλονται κατά τον πρώτο χρόνο ζωής, επιτρέποντας την ανάπτυξη εκούσιων κινητικών και αισθητηριακών δεξιοτήτων. Ωστόσο, η διατήρησή τους μπορεί να επηρεάσει τη νευροαναπτυξιακή οργάνωση και ειδικότερα την οπτικοκινητική λειτουργία.
Ιδιαίτερη σημασία φαίνεται να έχουν τέσσερα αντανακλαστικά που επηρεάζουν άμεσα τη διόφθαλμη όραση και τον οφθαλμοκινητικό έλεγχο:
Το αντανακλαστικό Moro σχετίζεται με την αντίδραση στο αιφνίδιο ερέθισμα και τη ρύθμιση της διέγερσης. Η παραμονή του μπορεί να οδηγήσει σε υπερευαισθησία στο φως, δυσκολία στη διατήρηση της οπτικής προσήλωσης και εύκολη κόπωση κατά την ανάγνωση, λόγω αυξημένης εγρήγορσης και μειωμένης ικανότητας φιλτραρίσματος ερεθισμάτων.
Το ασύμμετρο τονικό αυχενικό αντανακλαστικό (ATNR) επηρεάζει τη σχέση κεφαλής–οφθαλμών–άνω άκρων. Όταν δεν έχει ενσωματωθεί επαρκώς, μπορεί να δυσκολεύει τη διασταύρωση της μέσης γραμμής και να επηρεάζει την ομαλή οφθαλμοκίνηση, οδηγώντας σε δυσκολίες κατά την ανάγνωση και την αντιγραφή.
Το συμμετρικό τονικό αυχενικό αντανακλαστικό (STNR) συνδέεται με τον διαχωρισμό κινήσεων άνω και κάτω σώματος και τη στάση. Η παραμονή του μπορεί να επηρεάσει τη σταθερότητα της κεφαλής και την οπτική προσήλωση, καθιστώντας δύσκολη τη διατήρηση της προσοχής σε κοντινές οπτικές δραστηριότητες, όπως το διάβασμα.
Το τονικό λαβυρινθικό αντανακλαστικό (TLR) σχετίζεται με την αιθουσαία λειτουργία και τη ρύθμιση του μυϊκού τόνου σε σχέση με τη θέση της κεφαλής στο χώρο. Η μη ενσωμάτωσή του μπορεί να επηρεάσει την ισορροπία, τη χωρική αντίληψη και την αντίληψη βάθους, στοιχεία απαραίτητα για τον αποτελεσματικό οπτικοκινητικό συντονισμό.
Η παραμονή των παραπάνω αντανακλαστικών ενδέχεται να επηρεάσει την ακρίβεια των οφθαλμοκινήσεων, τη διατήρηση της οπτικής προσήλωσης και τη χωρική οργάνωση, με άμεσο αντίκτυπο σε δεξιότητες όπως η ανάγνωση και η γραφή.
Στο πλαίσιο αυτό, η διεπιστημονική συνεργασία καθίσταται ιδιαίτερα σημαντική. Ο ρόλος του οπτομέτρη είναι καθοριστικός στην αξιολόγηση της διόφθαλμης όρασης, όχι μόνο ως προς τις οφθαλμοκινητικές δεξιότητες, αλλά και ως προς την κατανόηση των υποκείμενων νευροαναπτυξιακών παραγόντων που ενδέχεται να επηρεάζουν τη λειτουργία του οπτικού συστήματος.
Μέσω εξειδικευμένων δοκιμασιών που αφορούν τη σύγκλιση, την προσαρμογή, τις σακκαδικές κινήσεις και την ομαλή παρακολούθηση, ο οπτομέτρης είναι σε θέση να συσχετίσει τα ευρήματα της οπτικής λειτουργίας με πιθανούς νευροαναπτυξιακούς περιορισμούς. Με τον τρόπο αυτό, αξιολογεί σε ποιο βαθμό τα αρχέγονα αντανακλαστικά επηρεάζουν τη διόφθαλμη όραση και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας πιο ολοκληρωμένης κλινικής εικόνας.
Γράφουν: Λαζαρίδη Μελίντα και Σάββας Λαζαρίδης – Συμπεριφορικοί Οπτομέτρες / BL VisionTherapy
Επιμέλεια: Πόπη Μάλεση – B.A, M.A Psychology